Текст книги "Плач перапёлкі"
Автор книги: Іван Чыгрынаў
сообщить о нарушении
Текущая страница: 9 (всего у книги 20 страниц)
Марфа заклапочана паглядзела на свае парусінавыя чаравікі – яны былі запэцканы балотнай рудой. Тады Марфа паставіла збоч сцежкі бяроставы кошык і, падабраўшы спадніцу, пачала выціраць мокрай травой скураныя мысы і запяткі.
У парадзіхі, калі Марфа прыйшла туды, сядзелі ўжо Куліна Вяршкова, Гапка Сімукова, што жылі непадалёку, у гэтых жа Падліпках, таксама Гануся Падзерына, а з маладзейшых – салдаткі Дуня Пракопкіна, Роза Самусёва і Гэля Шаракоўская. Гэтыя тры былі Сахвейчынымі сяброўкамі яшчэ тады, калі ні адна з іх не выходзіла замуж.
На стале, амаль пад бажніцаю, адкуль на хату мрыйна і абыякава глядзеў раззалочаны Мікола-ўгоднік, стаяла, як забеленая чым, пузатая бутля з брагай. Жанчыны, мусіць, пакаштавалі ўжо трохі і цяпер сядзелі – і старэйшыя, і маладзейшыя – на шырокім услоне, вялі гамонку. За бабку ў Сахвеі была Ціткова жонка, старая Рыпіна. У Верамейках яна шмат у каго бабіла, а ў Сахвеі – другі раз. Цяпер яна гаспадарыла – паваротліва, як маладая і як у сваёй хаце, знаходзіла патрэбныя рэчы, сустракала жанчын, якія прыходзілі ў адведкі, частавала брагай і не забывалася пра гаспадыню-парадзіху, што ляжала стомленая і здаволеная на тапчане: балазе, было за кім сёння паляжаць.
Побач з парадзіхай стаялі вялікія начоўкі, дзе спала, загорнутае ў чыстыя пялёнкі, дзіцё.
Марфа паставіла на стол свой кошык, гледзячы на бажніцу, ціхмана паклала на грудзі крыж і ўжо затым пайшла да тапчана. Асцярожна, каб не пашкодзіць, адгарнула лёгкую накрыўку, глянула на чырвоны тварык.
– Дзякуй, Давыдаўна, што прыйшла, – сказала Сахвея.
– Каго ж ты еты раз – дачку ці сына? – спытала Марфа.
– Дачку.
– А што сыны! – азвалася з услона Гапка Сімукова. – Не паспее падрасці, як яго забіраюць ужо ад цябе.
– Праўду кажаш, – падтрымала яе Гануся Падзерына. – Вон у Круцяліхі ажно пяцёра было, а дзе яны цяпера? Ні слыху ні дыху. А матка сядзі, чакай.
– Да ўжо ж... – паківала галавой Куліна Вяршкова, хоць сама хлопцаў не мела.
– А большы твой дзе? – спытала Сахвею Марфа.
– Недзе гуляе, – адказала парадзіха. – Можа, у суседзяў.
– Як жа ты пачуваеш?
– А-а-а, справа прывычная! Малое ў начоўкі, а сама была за рагач ужо да к печы. Але бабы во не падпускаюць.
– Нічога, паляжы, – сказала ў сваю чаргу і Марфа, – ёсць каму памагчы.
– Дак і я падумала, – усміхнулася Сахвея. – Але ж як... Як мне цяпера з імі адной? – І раптам яна зрабіла жаласны твар і пачала выціраць кулаком сухія вочы.
– Табе нельга хвалявацца, – паўшчувала яе бабка – Ціткова Рыпіна, – а то малако перагарыць. Чым тады малое будзеш карміць? А мужык, дасць бог, вернецца. Усе вернуцца, каму богам намечана, дак і твой прыйдзе.
– Хадзі-тка, Зазыбава, – паклікала Гануся Падзерына, – ды выпі з намі. Сахвея от брагі наварыла, дак...
Рыпіна Ціткова заглянула пад накрыўку ў кошык, прынесены Марфай, пераставіла яго са стала на акно, дзе былі ўжо кошыкі, і гладышы, і таксама пачала запрашаць:
– Давай, Давыдаўна, і папраўдзе хлябні.
Яна наліла ў карэц брагі. Марфа падняла важкі карэц, сказала:
– Ну, за тваё здароўе, Сахвейка! – выпіла брагу і села з бабамі на ўслон.
– Мы ета, Давыдаўна, пра вайну тута без цябе гаварылі, – сказала Куліна Вяршкова.
– А я на іх лаюся, – перапыніла Куліну гучным голасам Ціткова Рыпіна. – Песні спявайце, навошта пра вайну!
Тады раптам Дуня Пракопкіна сапраўды запела:
Я бы ету бабку,
Я бы ету любку
Да ў бабкі не брала;
Я бы етай бабцы,
Я бы етай любцы
Да й намёткі не дала...
Маладыя жанчыны заўсміхаліся і падхапілі песню:
Запражыце, запражыце
Дзевятнаццаць валоў,
Адвязіце, адвязіце
Ету бабку дамоў.
– Паглядзім яшчэ, якімі вы бабкамі будзеце, калі дажывеце, – сказала на гэта без усякае крыўды Рыпіна Ціткова.
Але Куліна Вяршкова пачакала, пакуль усе накрычацца, тады зноў сказала, звяртаючыся больш да Марфы Зазыбавай:
– Учора да Васілёвічавай Вулькі прыходзіла белаглінаўская баба, нейкая радня тамашняя, дак таксама гаварыла пра вайну. У іх жа тым летам абнавілася ікона, а сёлета бытта сам Хрыстос яўляўся адной там. Акурат, як пачацца вайне. Во, кажуць, бога няма, а як на паверку, так і праўда выйшла.
– Бо-о-ога няма?! – нібыта ўзбурылася Гапка Сімукова. – Ета як для каго, а я вон ікон дак не дала чапаць камсамольцам сваім. Сын быў усхадзіўся, а я – не руш! Дак яшчэ матчыны таму вісяць – і Ягоры Пабядзіцель, і Прачыстая дзева.
– Дак я і кажу, – не спынялася на тым Куліна Вяршкова. – Ён жа, гасподзь, таксама абы-каму не стане паказвацца. Значыць, заслужыла кабета перад госпадам, раз у вобразе чалавечым явіўся.
– Раскажы, раскажы, – падахвоціла яе Марфа Зазыбава.
– Дак от, – Куліна, мусіць, не першы раз апавядала ўжо, – ідзе ета яна па дарозе, а тады бача – стаіць чалавек. Ну, стаіць сабе і стаіць. Ці мала людзей бывае. Таму жанчына нават міма прайшла, але азірнулася. Глядзіць, а над галавой у яго бытта свеціцца што. Тады баба – бах на калені, маліцца пачала. А ён і гаворыць: «Зямля сухая. Саўсім перасохла. Трэба паліць чырвоным дожджычкам». Во, як у кніжках старых сказана – пральецца на зямлю чырвоны дождж!
– Дак ён і праўда праліўся! – сказала Ціткова Рыпіна.
– Награшылі людзі, – дадала Гануся Падзерына.
Тады нечакана ўзбурылася Дуня Пракопкіна: яна адчула ў гаворцы старэйшых жанчын нешта злое і нядобрае.
– А-а-а, памаўчалі б вы, бабы, з богам сваім! – крыкнула яна і пакутліва зморшчыла твар: – Жывеце са сваімі мужыкамі, дак і жывіце!
Жанчыны збянтэжана паглядзелі на маладзіцу.
– Не гняві бога, дзеўка! – як не накінулася на яе Рыпіна Ціткова.
– Грашыць дак усе грашылі, а як адказваць, дак нам адным, Розе во, Гэлі да Сахвеі? Нашы ж мужыкі паліваюць зямлю тым чырвоным дожджычкам, а не вашы! Вы сваіх на печах трымаеце! Вашы ж!.. – І раптам Дуня быццам спатыкнулася на што – загаласіла, ажно вокны затрымцелі ў хаце.
Нечакана плач яе падняў з тапчана нават Сахвею. Парадзіха спалохана дастала рукой начоўкі, пачала калыхаць малое, нібыта занепакоілася, што тое пачуе і таксама будзе плакаць.
Роза Самусёва і Гэля Шаракоўская кінуліся супакойваць Дуню, але салдатка заходзілася ўсё мацней – выла без слёз і па-бабску бязладна, нібыта на прысак перасмаліла ў ёй гора.
– Да кіньце вы яе, бабы, – узлавалася Гануся Падзерына. – Напілася, дурніца!..
Тады да маладзіцы падступілася Марфа Зазыбава. Яна ўзяла Дуньчыну галаву аберуч і прытуліла лобам да сваіх высахлых грудзей.
– Ну, ну, – нібыта паўшчувала яна і пачала гладзіць салдатку па спіне.
Дуня пацішэла адразу, але галавы не ўзняла.
З гэтай хвіліны нібы што стала ў хаце паміж старэйшымі жанчынамі і маладзейшымі. Колькі часу ўсе сядзелі насупленыя, нездаволеныя.
– Вы б, дзеўкі, схадзілі ў Яшніцу, – з намерам памірыць баб, сказала маладзейшым Куліна Вяршкова. – Тама, кажуць, лагер цяпера. Палонных нашых немцы трымаюць. Дак, можа, і ваш чый тама? Немцы, бывае, аддаюць бабам мужыкоў, калі хто пазнае свайго.
– От і Сахвея скора можа пайсці з вамі, – спачуваючы, падказала Рыпіна Ціткова.
– А што, вазьму дзеўку на рукі да й пайду! – кінула з тапчана парадзіха.
Непрыкметна ў хаце зноў пачалася вольная гамонка. Неўзабаве злосці і плачу як не было. Куліна Вяршкова расказвала, як хадзілі ў Яшніцу маладыя бабы з Гончы, насілі туды немцам, што ахоўваюць лагер савецкіх ваеннапалонных, розную правізію, асабліва мёд, яйкі, сала.
– Толькі не трэба пры камандзірах даваць, – наперад папярэджвала яна. – У немцаў таксама парадак. Могуць пакараць за ета нават свайго. Таму выкуп даваць трэба асцярожна, каб камандзіры не бачылі.
– Можа й застрэліць, – пагражаючы, сказала Рыпіна Ціткова.
– Як дадуць каманду, дак і застрэліць, – пацвердзіла Куліна Вяршкова: яна, як і Парфён, з ахвотай разважала на самыя разнастайныя, нават часам не жаночыя тэмы, але тлумачыла ўсё, далікатна кажучы, ужо ж вельмі па-свойму.
Калі ўсё вясковае было збольшага перагаворана, старэйшыя жанчыны пачалі разыходзіцца ад парадзіхі. Першая ўзяла свой гладыш Гануся Падзерына – сунула ў сярэдзіну яго накрыўку, нечага панюхала ў пустое горла і падышла да Сахвеі, каб пацалаваць:
– Крэпкая ў цябе брага, Сахвейка, няхай госпадзь здароўя дае і табе і тваёй дачцэ. Ажно ногі цяпера во не ідуць... – Гануся і сапраўды трохі была п’яная.
Неўзабаве сабраліся ісці і Куліна Вяршкова з Гапкай Сімуковай. А Марфу Зазыбаву не пусціла дамоў Рыпіна Ціткова.
– Ты, Марфачка, пабудзь тута, у Сахвеі. З маладымі во. А то мне трэба гаспадарку паглядзець. – І пажартавала не па-старэчаму: – Каб хоць Ціток мой не прывёў там другую.
Але не паспела Марфа нават гаршкі пераставіць у чалесніку – намерылася таксама памагчы гаспадыні, як у хату быццам увалілася Ганна Карпілава, прынесла з сабой прыглушаныя пахі непрасохлай вясковай вуліцы і сваю бесклапотную ўзрушанасць.
– А я з гасцей да ў госці, – пачала яна не дужа гнуткім языком. – Па Лістрацісе ж сянні шэсць тыдняў, дак была там. Ішла дай зайшла. А цяпер во да Сахвеі. Сказалі, што радзіла...
Ганна абвяла вясёлым, але затуманеным позіркам хату, убачыла каля печы Зазыбаву Марфу і нечага махнула рукой, як на непатрэбную тут, пасля кінулася да астатніх гасцей, пачала цалавацца. Маладзіцы нязлосна адпіхвалі яе, здаволена заліваючыся смехам, і ажно ёрзалі па ўслоне.
Тады Ганна нарэшце падышла да Сахвеі, якая пасля Дуньчынага плачу не лажылася больш, пляснула рукамі, усклікнула:
– Каб ты ведала, як я рада, Сахвейка, як я рада!.. Ета ж цяпера і ты са мной зраўнялася. І ў мяне – двое, і ў цябе – двое. Дак харашо!
Яна і да парадзіхі палезла з абдымкамі.
– Да ты п’яная, Ганна, – у здзіўленні адшаснулася ад яе Сахвея.
А я п’ян, а я п’ян —
Пайду завалюся
Да й на тую караваць,
Дзе мая Маруся, —
нібыта ў адказ запела Ганна. Голас у яе – і гэта ўсе ведалі – ад прыроды быў звонкі, як назнарок для спеваў, але цяпер ён гучаў глуха, і Ганна, дурэючы, адно крычала ім на ўсю хату.
– Нарэшце і я з вамі раўня, – не магла сцішыцца яна... – Цяпера і я без мужыка, і вы без мужыкоў. Ах, вайна – вайна – вайна!.. – Ганна некалькі разоў пачынала спяваць гэтыя словы – тады яшчэ не было самой песні. Нарэшце трохі ўгаманілася, сказала: – Давайце скакаць, бабы!
– Дак пад што? – спытала, як падначыла, Гэля Шаракоўская.
– Пад фізгармонію, – пажартавала, падказваючы, Дуня Пракопкіна.
– А пад грэбень не хочаш? – тупнула нагой Ганна.– А ну-тка пашукайце грэбень! Сахвея, дзе твой грэбень? – Але ўбачыла, што сяброўкі не па-належнаму паставіліся да яе выдумкі, раззлавана і без дай прычыны накінулася на Марфу Зазыбаву, падумаўшы, што тая за бабку ў Сахвеі. – Дак ета ты за бабку? – І адразу рушыла да Сахвеі: – Навошта ты Зазыбаву запрашала? Няўжо ва ўсёй вёсцы не знайшлося каму твайго дзіцёнка перабабіць?
– А чым табе цётка Марфа не даспадобы?
– Дак яна ж не ўмее рабіць етага! – Ганна ажно засмяялася. – Хто ж калі браў яе за бабку?
– Не трэба, Ганна, крыўдзіць цётку Марфу, – паўшчувала Сахвея.
– А і то праўда, – Ганна ўзялася за галаву. – Нешта я сянні злая нейкая...
Роза Самусёва падышла да Ганны, абняла за плечы.
– Не злая, а вясёлая, – сказала яна, паціскаючы рукамі.
Дуня Пракопкіна, усмешліва назіраючы за Ганнай і за тым, як сяброўкі спрабавалі суняць яе, павяла па хаце галавой і заспявала:
Ой, зязюлька кукуе,
Салавейка ўсё чуе.
Калі б знала я, калі б ведала,
Дзе мой мілы начуе.
Да яе голасу далучыла сваё сапрана Роза Самусёва:
Калі ў полечку, пры дарожачцы,
Памажы яму, божа.
Калі ў дзевачкі, на пасцелечцы,
Накажы яго, божа...
– А як па мне, – перабіла сябровак Гэля Шаракоўская, – дак няхай лепей заначуе ўжо «ў дзевачкі, на пасцелечцы». Цалей будзе.
– І то праўда, – заплюшчыла вочы Дуня Пракопкіна і паківала галавой, уздыхаючы: – Нешта мы сянні распеліся!..
– Але ці будзем скакаць? – не пераставала дурэць Ганна Карпілава.
– Будзем, будзем, – загаманілі маладыя жанчыны.
– Тады шукайце грэбень!
Ганна і сапраўды нагнулася пад тапчан, дастала адтуль драўляны грэбень, якім чэшуць кудзелю. Пасля выдрала ліст з нейкае школьнае кніжкі, сунула яго паміж зубцоў, прыгладзіла рукой і паднесла грэбень да губ. Першыя гукі ў яе выйшлі хрыплыя і невыразныя, але вось Ганна зноў надзьмула шчокі, пачырванела ад натугі, і тады ў хаце пачулася знаёмая мелодыя:
Шахцёр пашанькі не паша,
Касы ў рукі не бярэ;
Касы ў рукі не бярэ,
Што заробіць, то й прап'е...
– От, бачыце! – сказала пасля гэтага здаволеная Ганна. – А яшчэ каб праз бяросту, дак і зусім не пагана выходзіла б. – Яна перабрала вачамі маладзіц, прапанавала Гэлі Шаракоўскай: – На-тка цяпера ты пайграй!
– Але што?
– «Месяц», – пырснула смехам Роза Самусёва.
Не паспела Гэля паднесці грэбень да губ, а Ганна ўжо выйшла на сярэдзіну хаты, падняла над сабой хустку ў руцэ і ціха, без п’янага крыку, але па-ранейшаму хрыплавата, запела перад самым тым момантам, як зрабіць першы крок у танцы:
Све-е-еціць месяц, све-е-еціць ясны...
Затым Ганна махнула хусткай – спярша направа ад сябе, пасля налева, ледзь не да самага пляча, пайшла па кругу, лёгка і пругка ступаючы па падлозе. Яе не пазнаць было – яна ўся перамянілася, і без таго не абы-якая з выгляду, здаецца, адно пахарашэла: блакітныя вочы раптам ачысціліся ад п’янага тлуму, што засціў іх хвіліну назад, сталі задумлівыя, нібыта засвяціліся сваім святлом аднекуль з глыбіні, на твары, трохі схуднелым, даўгаватым і ў той жа час скуластым, паявілася сарамлівая і радасная ўсмешка; уся яе постаць, па-бабску ладная, выдавала зайздроснае здароўе, нібыта не Ганна нарадзіла тых дваіх дзяцей, што цяпер недзе былі ў яе хаце, і не сама, без мужчынскае дапамогі, расціла іх; шырокая, як парасон, і доўгая, ажно да самых лодачак-чаравікаў, спадніца яе з бардовага паркалю калыхалася ў такт размераных крокаў.
Гэля Шаракоўская больш не замінала Ганне сваім іграннем. Маладыя жанчыны сцішыліся і на ўсе вочы глядзелі, зачараваныя, на саламяную ўдаву, зайздросцячы яе зграбнасці і спрытнасці. Сапраўды, было надзвычай прыемна глядзець збоку на Ганну і на незвычайны яе танец – без музыкі, з адным напевам. А Ганна тым часам лёгка рабіла адзін за адным кругі, шоргала ледзь чутна падэшвамі. Здавалася, яна забылася на ўсё на свеце, бо ў гэтыя хвіліны духоўнага і фізічнага ўзрушэння здольная была разбіраць толькі свой паслухмяны голас ды яшчэ адчувала, як поўнілася істота салодкай замілаванасцю да ўсяго. Але вось Ганна страсянула галавой, азірнулася і крыкнула цераз плячо:
– Разам, разам давайце!
Тады нібы спахапілася Дуня Пракопкіна – самая танцорка на вясковых ігрышчах. Маладзіца ўскочыла з услона, падпёрлася левай рукой, а правую ўзняла ўгору. Яна пастаяла гэтак, пакуль параўнялася Ганна Карпілава, прыгожа пахіснулася і, вольна згінаючыся ў поясе – то ў адзін, то ў другі бок, – дробненька затупала нагамі.
– Дак і вы ж ідзіце ў круг! – крыкнула з тапчана Сахвея Розе Самусёвай і Гэлі Шаракоўскай.
Марфа, якая сачыла за ўсім ад печы, падалася цяпер да ўслона, села там.
У танцы кружыліся ўсе – і трохі марудлівая ўжо, але па-ранейшаму нястомная Ганна Карпілава, і пругкая, нібыта гумовы мячык, Дуня Пракопкіна, і ўсмешлівая, з прыжмуранымі, таму як недаверлівымі вачамі Роза Самусёва, і не дужа вольная, нават у сваіх рухах, Гэля Шаракоўская.
Не спявала ў крузе адна Роза Самусёва. І гэта Марфа Зазыбава пачула адразу – галасы астатніх маладзіц, хоць і зліліся ў адно, можна было пазнаць, калі ўслухацца. Марфа ажно здзівілася, што гэтак лёгка яна адрознівае іх – хапала адно паглядзець на твар якой, убачыць, як варушацца губы, і тады да слыху акрэслена далятаюць словы, выразны робіцца голас. Але з усіх выдаваўся голас Дуні Пракопкінай. Яна вяла ў песні-танцы. Голас яе быў сам чысты, здавалася, вылятаў з грудзей, як пасярэбраны.
Марфа пераводзіла свой позірк з аднае танцоркі на другую, па-жаночаму зайздросціла іхняй маладосці і тым жа часам, нечага ажно стыдаючыся, шкадавала яе.
Але адзін танец, нават без музыкі, не можа цягнуцца бясконца.
Быццам па якой камандзе, танцоркі перасталі раптам спяваць, стоўпіліся пасярэдзіне хаты – усё роўна як яны былі на ігрышчы і цяпер чакалі, пакуль зайграе новая музыка. Але музыка не пачыналася – ёй не было адкуль брацца. Тады Дуня Пракопкіна задзірыста, нібыта робячы выклік, тупнула нагой і, уся гарачая ад узбуджанасці, канчаткова ўзяла ролю завадатара на сябе.
– Ай, гоп, гра-ча-ні-кі... – запела яна на ўвесь голас.
Дуніны «грачанікі», як на ляту, падхапілі яшчэ тры галасы. Не ўтрымалася нават Роза Самусёва, якая расчырванелася ўся і ўжо бліскала сваімі чорнымі вачамі, што заўсёды вылучаліся на яе смуглым твары: яна спявала і моцна тупала нагамі, нібыта наважылася прабіць наскрозь чужую падлогу. Танец цяпер падобны стаў на звычайную вясковую «трасянку», калі ўжо ідуць у скокі ўсе, хто на пагулянцы – танцоры ці не танцоры, затое зацята дзогаюць па гнуткіх, спаласаваных шавецкімі цвікамі масніцах – называецца, прыбіваць абцасамі. Маладыя жанчыны як выхваляліся адна перад адной сваёй спрытнасцю, пасля, запыханыя, ажно клаліся па чарзе на ўслон, млелі ў бессаромнай жаночай знямозе, а праз нейкі час зноў працягвалі даўно пачатую «трасянку».
Нарэшце вярнулася з дому Рыпіна Ціткова, паглядзела на раздурэлых маладзіц і сказала, але быццам усцешаная чым:
– І праўда, панапіваліся бабы!.. От табе, Сахвейка, і брага. – Яна падышла да стала і з вялікай ахвотай выпіла яшчэ карэц брагі, выцерла бязгубы рот, павінілася перад Марфай: – Даруй, што забавілася.
– Тае бяды, – махнула рукой Марфа.
– Я дак паляжу пакуль, – сказала тады Рыпіна і палезла на тапчан.
На дварэ між тым пашарэла ўжо. Надыходзіў вечар. Недзе яшчэ бавіўся на вёсцы Сахвейчын хлопчык, і Марфа ўзяла на сябе клопат адшукаць яго. Знайшоўся малы ажно ў Антона Жмейды, гэта каля самае кузні, што на галоўнай вясковай вуліцы, і пакуль Марфа вяла яго адтуль у Падліпкі, звечарэла па-сапраўднаму.
Танцаў у Меляшонкавай хаце не было ўжо.
Сахвея давала на тапчане грудзі дачцэ.
Навокал прыбранага ад посуду стала скупіліся госці – Дуня Пракопкіна ціскала ў пальцах запаленую васковую свечку, якая ўсё не прыліпала да пашкрэбанай дошкі, а Гэля Шаракоўская трымала напагатове ў руцэ белы пярсцёнак, зроблены з сярэбранай манеты. Пасярэдзіне стала стаяла шклянка чыстай вады: нягледзячы што каляды былі далёка, жанчыны збіраліся ў гэты вечар варажыць...
Першы раз пярсцёнак кідалі, загадваючы на Івана Самуся, але Роза дарэмна чакала, яна не пабачыла свайго мужа – у шклянцы пад вадой не ўзнікла нават ценю.
– Цяпера на Меляшонка трэба, – сказала Ганна Карпілава, якой зусім не было на каго загадваць.
Гэля Шаракоўская патрымала над шклянкай пярсцёнак, кінула ў ваду. Пярсцёнак апусціўся на дно, ціха бразнуў аб шкло. Патрывожаная вада ў шклянцы праз нейкі час астоялася, і ўсе чатыры жаночыя галавы схіліліся над сталом. З дзіцем на руках нясмела падышла гаспадыня. Яна стала ўпрытык да стала, выцягнула шыю і, чырванеючы ад хвалявання, таксама ўтаропіла вочы на шклянку. У хаце запанавала цішыня. Толькі чуваць было, як дыхала на тапчане Ціткова Рыпіна. Але вось жанчыны заварушыліся, і Ганна Карпілава, уздыхнуўшы з палёгкай, усклікнула:
– Жывы твой Меляшонак, жывы!
– Праўда, Сахвея, жывы твой! – следам за Ганнай, нібыта ў вялікім здзіўленні, сказала і Роза Самусёва.
Але сама Сахвея пакуль нічога не бачыла ў шклянцы. Пярсцёнак нерухома ляжаў на дне, без ніякае чалавечае постаці. Тады Сахвея асцярожна абышла стол, прыпала прагнымі вачамі да шклянкі з таго боку, дзе сядзела Ганна Карпілава. Сапраўды, цяпер у самым пярсцёнку пад вадой падалося ёй нешта падобнае на чалавечы адбітак. Сахвея ўпэўнілася ў гэтым і адразу нібыта самлела ад неспадзяванай радасці – здаецца, упершыню пасля таго, як нарадзіла, адчула сваю слабасць. Яна заплюшчыла вочы і пахіснулася, быццам у непрытомнасці, ажно Марфе Зазыбавай давялося падтрымаць яе за плечы.
– Жывы! – сказала Сахвея, яна прытуліла да сябе малую і гэтак прайшлася па хаце.– Чуеш, жывы наш тата! – радасна сказала яна і хлопчыку, які пазіраў ужо з-за коміна.
Тады папрасіла паваражыць на свайго Дуня Пракопкіна.
І на яе мужа пярсцёнак у шклянку кідала Гэля Шаракоўская.
Жанчыны зноў ссунулі галовы над сталом. Але ў сярэбраным кружочку на дне шклянкі ўзнік ледзь прыкметны цень, які нечым нагадваў скрыню.
– Глянь, труна, – шапнула Розе Самусёвай Ганна Карпілава.
Дуня пры гэтым сцепанулася ўся, спалохана крыкнула:
– Дак ета ж я на хаўтурах ягоных скакала!..
VII
Чубар пачаў сядаць на каня. Цяпер ён рабіў гэта не так, як першы раз – падвёў да вываратня, ступіў на яго і, занёсшы правую нагу, амаль зверху апусціўся задам на падатлівую канёву спіну. Конь адшукаў на моху глыбокія ўмяціны ад учарашніх слядоў і павёз седака да дарогі. Аднекуль з-за дрэў выскачыў наперад вялікі, увесь у жоўтых зябрынах, кот. Ён выгнуўся, быццам размінаючыся, і сеў крокаў за восем. «Перабяжыць ці не перабяжыць дарогу мне?» – загадаў наўдачу Чубар. Але кот не кранаўся з месца. Тады Чубар гучна, па-хлапечы, свіснуў, і кот спалохана скокнуў убок, знікаючы ў пажоўклай папараці. «Значыць, пашанцуе!» – падумаў Чубар. А шанцы былі пакуль усяго на тое, каб уз’ехаць на патрэбную дарогу.
У ім зноў жыў неспакой чалавека, якому рупіла немалаважная справа: ён хоць і не прымаў яшчэ таго, што мусіў падавацца ў забесяддзе, як асэнсаваную і адзіна патрэбную ў ягоным становішчы рэч, але не паслухацца палкавога камісара ўжо не мог.
Па-першае, палкавы камісар у дачыненні да яго старэйшы чалавек і па ўзросту, і па партыйным становішчы, а па-другое, у довадах палкавога камісара была абгрунтаваная пераканаўчасць – сапраўды, каму, калі не такім камуністам, як Чубар, найперш трэба было заставацца на месцы, каб наладжваць барацьбу ў тыле варожых войск? Праўда, Чубар асабліва не падманваў сябе: Зазыба меў рацыю, калі дакараў пры апошняй сустрэчы, што за час старшынства ён так і не сышоўся па-належнаму з верамейкаўцамі. Цяпер Чубар нават вызначыць не мог для сябе, на каго ў вёсцы можна будзе разлічваць, калі справа дойдзе да барацьбы. Колькі ён не перабіраў у галаве мужчын, якія па розных прычынах, а больш за ўсё па непрыгоднасці да вайсковай службы, засталіся ў Верамейках, логіка разважанняў прыводзіла да сумных вынікаў – акрамя Дзяніса Зазыбы ды, можа, Мікіты Драніцы, вельмі спадзявацца не было на каго. Вядома, белабілетнікі – сухарукія ды кілаватыя – не ішлі ў разлік. А пра дэзерціраў, такіх, як Раман Сёмачкін ці Брава-Жыватоўскі, ён нават думаць не мог пакуль.
Раніца ўжо бралася паступова, і па тым, якое высокае стаяла над лесам неба, можна было меркаваць, што дажджу сёння не прадбачылася, прынамсі, на пачатку дня.
Конь выйшаў на дарогу, стаў упоперак, нібыта рашыў пачакаць, чаго захоча гаспадар. Тады Чубар паляпаў яго па мускулістай шыі, і той паслухмяна павярнуў направа.
Да вёскі было недалёка.
Не праехаў Чубар і паўкіламетра, як у прасветлінах паміж дрэў выступілі хаты. Яны пачыналіся амаль ад самага лесу. І наогул, вёска стаяла нібыта ў лясным тупіку, толькі па левы бок, калі глядзець з дарогі, адкрывалася вачам поле, на якім была ў бабках нейкая збажына.
Вёска – то была Шыраеўка – здалася Чубару ціхай. Па самым узлеску шныпарылі, узрываючы дзярніну лычамі, сялянскія свінні. Відаць, іх павыганялі з хлявоў яшчэ на досвітку і трымалі цяпер на ўзлеску, каб пасля можна было найхутчэй схаваць у лесе, абы заспела небяспека. Пад вокнамі крайняй хаты стаялі і гаманілі аб нечым людзі – усе мужчыны. Калі б у вёсцы былі немцы, разважаў Чубар, то наўрад ці стаялі б сяляне гэтак навідавоку. На ўсякі выпадак ён даслаў у патроннік зарад і, узяўшы на рукі вінтоўку, як бяруць звычайна паляўнічыя стрэльбу, уз’ехаў з-за дрэў на вясковую вуліцу. Конніка заўважылі адразу. Больш за ўсіх не зводзіў з яго погляду селянін, які стаяў пасярод круга. У вачах селяніна было адным часам і здзіўленне, і неспадзяваная радасць. Пад'язджаючы, Чубар нават усміхацца пачаў – было такое ўражанне, нібыта яны пазнавалі адзін аднаго. Але селянін раптам выйшаў з круга і кінуўся да конніка, чапляючыся абедзвюма рукамі ў канёву грыву.
– Аддай, – прахрыпеў ён, як захлынаючыся ўвесь.
Твар у селяніна, можа, з унутранай натугі, быў чырвона-сіні.
Асабліва кінулася Чубару ў вочы тое, як апрануты быў чалавек. Нават для сялянскага выгляду адзенне яго было не зусім звычайнае: на кудлатай галаве сядзела пацёртая салдацкая шапка, а на нагах былі пяньковыя лапці, уззутыя на лямцаваныя халявы – штосьці накшталт самаробных, хоць і не па сезоне ботаў; і наогул, акрамя салдацкай шапкі, астатняе ўсё таксама было на ім самаробнае – напрыклад, кароткая суконная куртка, пафарбаваная ў чорны колер, які паспеў парадчэць, таксама штаны-галіфэ... Сухімі, зачэпістымі вачамі селянін ажно працінаў Чубара. На ўсёй натапыранай постаці яго з’явілася ледзь не вепруковая рашучасць. Здавалася, вось-вось нападзе ён на самога седака. Але, мусіць, узброены выгляд таго стрымліваў чалавека, і ён адно казаў, напінаючы на шыі тоўстыя жылы:
– Аддай!
Тым не менш Чубар на ўсякі выпадак пакратаў вінтоўкай і наважыў правую нагу, каб пры неабходнасці адпіхнуць чалавека ад каня. Але недзе ён ужо здагадваўся, чаму той кляшчом учапіўся за грыву – няйначай, гэта быў сапраўдны гаспадар каня. Каб выйшла, што сустрэча адбылася раней ды адзін на адзін, можна было спадзявацца, што паміж імі нічога не адбылося б. Хутчэй за ўсё, Чубар злез бы тады з каня і, ні слова не пярэчачы, аддаў яго гаспадару. Але здарылася падзея пасярод вуліцы, на вачах у незнаёмых людзей, якія невядома як маглі паставіцца да ўсяго. Лепей было рыхтавацца бараніць сябе. Чубар звычайна закіпаў хутка. Але гэты раз злосць у ім нібыта заснула.
І тым не менш настаў момант, калі ён ужо гатовы быў павысіць голас. Тады наперад ступіў другі чалавек і сказаў Чубару:
– Слухай, аддаў бы ты сапраўды каня, а? Гэта яго конь. Не трэба крыўдзіць чалавека. Аддай!..
Чубар павярнуў галаву – звяртаўся да яго ўчарашні шыраеўскі мужык, з якім яны памелі гаворку на дарозе ў лесе. Звалі мужыка Ягорам, а прозвішча яго было Пішчыкаў. Цяпер мужык стаяў без армяка, у ватоўцы, зашпіленай па самы кадык на шыі.
– Аддай, – плюскаў ён вачамі.
Чубар зірнуў на астатніх мужыкоў. То былі людзі пераважна старога веку. Толькі трох ці чатырох можна было палічыць за пажылых. Сяляне таксама з дакорам талопілі вочы на тое, што адбывалася на вуліцы.
– Гэта петрапольскі аднаасобнік, – пачаў тлумачыць Чубару Ягор Пішчыкаў. – У яго дзяцей поўная печ. Дык аддай каня. Без каня яму нельга.
Чубар перакінуў у левую руку вінтоўку і спрытна, нягледзячы на цяжар, які быў у ім, саскочыў з каня.
– Раз твой, то бяры, – сказаў ён гаспадару каня, але такім голасам, нібыта не меў да гэтай гісторыі ніякага дачынення.
Аднаасобнік тым часам дрыжачымі рукамі ўжо брытаў каня, за якім давялося-такі пабегаць гэтай ноччу. А Чубар, бачачы, што канчаткова настала палёгка, кінуў з незалежным выглядам адурэламу ад шчасця чалавеку:
– Таксама мне гаспадар! Кінуў дзе папала каня, а тады соплі пускае!
– А помніш, што я табе ўчора казаў пра гэтага каня? – усмешліва паглядзеў на Чубара Ягор Пішчыкаў.
Чубар перасмыкнуў шчакой.
– Немцаў няма ў вёсцы? – спытаў ён, даючы зразумець, што яго цікавіць зараз зусім іншае.
– А то каб былі, дык вы б з-за каня з аднаасобнікам петушыліся б так! – засмяяўся Ягор Пішчыкаў і азірнуўся на вяскоўцаў: маўляў, дзівак прыехаў.
Чубар таксама пачаў усміхацца, але ягоная ўсмешка была як вымушаная, таму ажно дурнаватая.
– Я гляджу, ты сёння нават з вінтоўкай! – задраў галаву Ягор Пішчыкаў у здзеклівым захапленні. – А ўчора ж, здаецца, не было?
– Гэта ты не заўважыў яе тады, – пажартаваў, як дзеля адчэпкі, Чубар.
– А я ўсё пытаўся ў сваіх – ці праязджаў праз вёску верхам на кані чалавек? Такі і такі, маўляў. А яны вось кажуць – не бачылі, не ехаў.
– Ці знайшоў жа сваю цялушку?
Ягор дужа пільна, нібыта працінаючы наскрозь, паглядзеў на Чубара.
– Цяпер я здагадваюся, – сказаў ён адчужаным голасам праз нейкі момант. – Ты, відаць, заначаваў недзе з тымі? Помніш, я казаў? Тады прызнайся – яны маю цёлку з’елі?
Чубар крутануў галавой.
– То былі сапраўдныя чырвонаармейцы!
– А быццам сапраўдныя не хочуць і не могуць смачна паесці?
– Не кажы глупства, – ужо са злосцю паглядзеў на Ягора Чубар, якому вельмі не хацелася, каб узводзілася дарэмшчына на групу палкавога камісара. – Чырвонаармейцы красці не стануць. Я паказаць магу іхнія буданы. Галаву аддаю – ні аднаго масла не знойдзеш!
– Маслы і закапаць можна! – не адпускаўся Ягор.
– Ну, не ведаю, – не знаходзячы больш важкіх аргументаў, сказаў Чубар. – Але чырвонаармейцы тыя як прыйшлі сюды аднекуль амаль галодныя, так і пайшлі далей без сняданку.
– Дык і ў нас, у Шыраеўцы, яны былі ўчора, – падказаў нехта з дзядзькоў. – Прасілі харчоў. На свае вочы бачыў, давалі бабы.
Тады заступіўся за чырвонаармейцаў самы старэйшы сярод шыраеўскіх мужыкоў – з выгляду нехлямяжы, аднак надзвычай жвавы дзядок.
– Ты, Пішчык, сапраўды, можа, дарэмна гэта, – пачаў ушчуваць ён Ягора, – можа, і праўда тыя не чапалі цёлкі твае. Я сам бачыў іхняга начальніка. Са звяздой такі, на рукаве звязда. Дык наўрад ці дазволіць ён займацца свавольствам. Хоць і нямоглы, на насілках, а не дазволіць. Не можа быць, каб такі вялікі начальнік ды дазвол даў.
– Быццам мне не ўсё роўна – тыя ці другія! Галоўнае, каровы, лічы, няма на двары!
– Ну, на карову яна не скора падобная стала б, – спакойна запярэчыў дзядок.
– Можа, яшчэ знойдзецца твая цёлка, – паспачувалі Ягору ледзь не хорам астатнія дзядзькі.
– Ат, – махнуў рукой Ягор: яму ад крыўды ўжо не хацелася глядзець не толькі на Чубара, але і на сваіх.
Наставаў момант, калі гаворка магла абярнуцца непажаданым бокам, таму Чубар спытаў, ні да кога пэўна не звяртаючыся:
– Значыць, немцаў у вас няма?
Мужыкі пераглянуліся, заўсміхаліся.
– Ды вось, – сказаў адзін, – самі стаім, нібыта чакаем. Кароў даўно пагналі ў лес, а свіней каля вёскі трымаем. Як толькі награнуць немцы, так і пагонім таксама ў лес.
– Дык я і кажу, што глупствам займаецеся, – паморшчыўся Ягор Пішчыкаў. – Гэта яшчэ хто ведае, як яно лепш. Я вон каб з пуні не пускаў сваю, дык напэўна б цяпер цэла была.
– Але чаму ты лічыш, што тваю цялушку, няйначай, чырвонаармейцы зарэзалі? – не ўтрымаўся, каб пераканаць Ягора Пішчыкава, Чубар.
– А я і не кажу, што чырвонаармейцы, – зусім ужо гыркаючы, адказаў Ягор. – Цяпер хапае... і чырвонаармейцаў і нечырвонаармейцаў. Адзін каня звядзе, другі цёлку.
– А немцаў ты нават у разлік не бярэш?
– Ахвота немцам цёлкай займацца! Ім пакуль гусей ды курэй хапае. Ды і красці яны не будуць. Прыйдуць на двор ды забяруць што трэба.
– Ягор тут праўду кажа, – беручы бок аднавяскоўца, прамовіў жвавы дзядок.
– Ага, – пацвердзілі мужыкі.
– Заўчора яны тут пагойсалі трохі на матацыклах, дык паказалі сябе, – зноў сказаў стары. – А самі хто будзеце? – паглядзеў ён Чубару ў вочы.
