Текст книги "Кветкi самотнай князёўны (на белорусском языке)"
Автор книги: Лидия Адамович
сообщить о нарушении
Текущая страница: 9 (всего у книги 14 страниц)
– Адыдзi ад мяне, сатана! Я цябе не баюся! – прашаптала яна.
Пачала падыходзiць да раўчука. Было яшчэ вiдна, але ад лесу ўжо цягнулiся цёмныя ценi. Яна не глядзела туды.
– Адыдзi да мяне, сатана! – гучней сказала Зоська i падышла да магiлы.
Падалося, што нехта ззаду затупаў i схаваўся за дрэвам. Але Зоська не азiрнулася. Воклiч, шэпт... Нехта назваў яе iмя...
– Адыдзi ад мяне, сатана! – моцна крыкнула Зоська i ўваткнула асiнавы кол у магiлу.
Пачала са злосцю забiваць дрын у зямлю, i дзiўна, што з кожным ударам ёй станавiлася лягчэй!.. Закончыўшы справу, яна перахрысцiлася, прачытала ўслых малiтву i раптам пачула прыглушаны смех. Пастаяла крыху, затым перахрысцiлася на ўсе бакi i пакрочыла ад магiлы. Iшла спакойна, але ўвесь час здавалася, што нехта iдзе следам. Тады яна, не азiраючыся, кiнула назад сякеру. Нехта войкнуў i мацюкнуўся.
– Во дурная! Чалавека забiць можа! – пачула голас Алеся, цi тое падалося.
Зоська не азiралася. Ён дагнаў яе. Паспрабаваў нешта сказаць.
– Адыдзi! – са злосцю замахнулася Зоська.
– Я ж табе не сатана! – залiхвацкi засмяяўся ён. – Ну ты i дзяўчына смелая! Усю вёску ад вампiра выратавала!
Зоська нiчога не адказала. Iшлi невялiчкай сцяжынкай, паўз рэчку. Нечакана, на павароце, пачулiся дзiўныя гукi – быццам сабака скуголiў. Алесь насцярожана прыслухаўся, прыгледзеўся i ўбачыў на сцяжынцы бабра. Светла-буры небарака з невялiкай круглай галавою i амаль голым плоскiм хвастом глядзеў на iх маленькiмi вочкамi, чорнымi, як вугольчыкi, i выцiраў iх кароткiмi пярэднiмi лапкамi, нахiляючыся то ў адзiн, то ў другi бок. З вачэй звярка кацiлiся слёзы, i выгляд ад гэтага ў яго быў няшчасны.
– Чаму ён плача? – цiха спытала Зоська.
– Таму, што мы з табою загарадзiлi яму дарогу.
– Хiба ён не можа абысцi?
– Вось у гэтым яго i бяда, што не можа, – самотна мовiў хлопец. – Такi ўжо ён дзiвак. Калi выйдзе з рэчкi пагрызцi кару асiны, то абавязкова павiнен вярнуцца назад па той самай сцяжынцы, па якой прыйшоў. А калi яна занята, то будзе сядзець i плакаць... З-за гэтага яны i гiнуць.
– Кажуць, хто заб'е бабра, таму не будзе дабра, – успомнiла прыказку Зоська.
Бабёр старанна выцiраў вочкi, прысядаў, зноў станавiўся на заднiя лапкi, умольна пазiраў чорнымi вочкамi, пакуль Алесь з дзяўчынай не адышлi ўбок. Тады звярок падскочыў ад радасцi i заспяшаўся да рэчкi, плюхнуўся ў ваду i знiк.
Нечакана Алесь абняў Зоську i пацалаваў. Дзяўчына вырвалася ад яго i пабегла дахаты праз зелянеючыя агароды.
– Мне трэба жонка не толькi прыгожая, але i разумная! – буркнуў Анатоль, скручваючы палатку.
Галя пераступiла з нагi на нагу, кiнула позiрк у бок Антося, той сядзеў на ўжо сабраным заплечнiку i перабiраў струны гiтары.
– Толечка! Ва ўсiх людзей здараюцца памылкi! – умольна заглянула яму ў твар Галя.
– А хто пусцiў плёткi пра мяне i Марусю? – са злосцю вымавiў той. – А хто кожнаму сустрэчнаму-папярэчнаму расказваў пра мяне i Вайдаша? З усiмi, як дурная, раiлася: iсцi мне за Анатоля цi чакаць Вайдаша?
– Навошта мне твой Вайдаш! – узмалiлася Галя. – Ён жа з Марусяй спутаўся начальнiк са сваёй падначаленай! Яна палюбоўнiца ягоная!
– Што? – вытарашчыў вочы на яе Анатоль, адкiнуў убок палатку. – Ану! Антось, пайшлi хутчэй да Мiколы, час ехаць ужо! Па дарозе я зайду да Марусi... – буркнуў сабе пад нос.
Яны пакрочылi ў бок вёскi. Галя пакорлiва плялася ззаду Анатоля.
– Калi ты ўжо навучышся апранацца! – кiнуў ёй Анатоль. – Сорамна, калi каго знаёмага сустрэну! Ты так i ў горадзе хадзiць будзеш? Босая, сукенка брудная...
– Гэта ж вёска... – прамармытала яна.
– Вёска, вёска! – агрызнуўся той. – Паглядзi, як Гайва апранаецца!
– Яна ж сястра князя...
– А Маруся?
Галя аж ускiпела:
– А што ёй? Курве гэтай! Твая была палюбоўнiца – хамава, цяпер – князева! Сяброўка такая – хлопца ў мяне адбiла, абодвух! Вунь у Зосьчынай мацi ёсць сяброўка – Святлана, дык сёння Зосьчыну мацi ў раддом забралi, а цётка Света ўсё дапамагае: кароў доiць, свiней кормiць! Цётчынаму мужыку есцi варыць! Вось гэта сяброўка, дык сяброўка!
Галя пiхнула нагою хортку i ўвайшла ў свой двор. Азiрнулася, крыкнула на развiтанне Анатолю:
– Шчаслiвай дарогi!
I, плачучы, заспяшалася ў хату.
Хлопцы скiравалi да Мiколавага двара. Той ужо чакаў iх – сядзеў на лавачцы пад яблыняй. Побач – спартовая сумка.
– Што, на працу ўжо сабраўся? – усмiхнуўся Анатоль.
– Дык Наташка ж, трамвайшчыца, – глянуў у бок Антося, – памятаеш, такая прыдуркаватая, усё жратву мне насiла, да сябе на працу ўладкавала! Цяпер буду вучыцца на вадзiцеля, у горадзе застануся. Хоць адна дзяўчына добрую справу зрабiла!
– А што з Аленкай? – пацiкавiўся Антось. – Усё мiлавалiся ў паходзе...
– Навошта яна мне з такою дурною маткаю! Праўда, ужо пакойнiца матка, але ўсё роўна непрыемна ведаць, што Аленка яе дачка... Мне б дзяўчыну з добрага роду, вось як Гайва... – задумлiва ўзняў вочы Мiкола. – Але яна не хоча быць са мною – Алеся кахае... Што ж, будзе дзяўчынаю маёй мары... Прыгожая! Праўда, хлопцамi кiдаецца, кошту сабе не ведае, задавака ганарыстая!
– Даганарыцца! – заключыў Антось. – З доўгага выбору – лапцi ды аборы...
– Яе ж брат дадому адправiў! – выйшаў з хаты бацька Мiколы.
Хлопцы прывiталiся з iм. Дзядзька сеў з iмi побач на лаву, запалiў.
– Што, скончыўся паход? – закiваў галавою. – Цяпер – хто куды... А ты, Антось, дзе працаваць збiраешся, можа, таксама, як мой Мiкола, ад вёскi адмовiўся...
– Я ў семiнарыю пайду вучыцца, – адказаў той.
Хлопцы са здзiўленнем паглядзелi на яго.
У гэты момант у двор уляцела заплаканая Зоська.
– Дзядзька Адась! – заплакала яна. – Вы, як бацька хросны, парайце, што мне рабiць! Мацi яшчэ ў раддоме, а цётка Света бацьку нашага забрала да сябе жыць! Я адна па гаспадарцы! А што ж я мацi скажу, калi з раддома явiцца? Дзе татка, скажу? – галасiла яна. – Да цёткi Светы перайшоў! Вось якая яна сяброўка была маёй мацi – мужыка адбiла!
– Мусiць, яны даўно ўжо знюхалiся, – агоркла мовiў дзядзька Адась, прытулiўшы да сябе Зоську.
– Бабам нельга верыць! – са злосцю абазваўся Мiкола. – Сяброўка – гэта першы вораг! За што я жанчын не люблю! Вось мужчынскае сяброўства – гэта жалезна!
– Свет – бардак, а людзi – б... – буркнуў Анатоль, пацiраючы бараду.
– Я ж казаў вам – каханне ад д'ябла, – заключыў Антось, уздыхнуўшы. Каханне прыносiць пакуты, здраду, яно забiвае. А любоў боская – самая правiльная любоў на свеце. Яна – у манастырах...
– Чаму вы не прыйшлi ўчора вечарам? – запытаў Марусю Дуброўскi, заходзячы ў двор бабы Сашы.
Маруся кармiла пшаном куранят. Азiрнулася, глянула на яго.
– Адзiн раз я ўжо зайшла, да дзеда Ўладыморыка, па справе, – уздыхнула Маруся, – а колькi стала плётак! Сказалi, што я – ваша палюбоўнiца.
– Вось як? – засмяяўся Дуброўскi. – А я чуў другое...
– Мяне зусiм не цiкавiць, што вы чулi, – адказала Маруся i паднялася на ганак. – Сёння я еду дадому. Работа мазаiчнiцы больш не патрэбна ў маёнтку.
Дуброўскi сарваў маленькую блакiтную кветачку ў траве. Яна мела тры пялёсткi, а пасярэдзiне дзве стрэлачкi.
– Ведаеце, як называецца гэта кветачка? – лагодна запытаў Дуброўскi.
Маруся ўсмiхнулася, твар яе пасвятлеў.
– Гадзiннiчак, – адказала яна. – Я так назвала яго ў дзяцiнстве... А другую, ружовую, у якой пялёсткi падобныя на сонечныя промнiкi, – сонейкам... Я любiла сваю вёску Хвойнае, там былi такiя добрыя людзi! Яна выселена з-за радыяцыi, але людзi вяртаюцца, а ў iншыя хаты засялiлiся чужыя – прыезджыя людзi з розных месцаў...
– Вы пакажаце мне сваю вёску? – папрасiў Дуброўскi. – Раскажаце, дзе хто жыў...
– Гэта ж далёка...
– Мы паедзем на маёй машыне.
– Не, дзякую, – адмовiлася Маруся, – ужо i так куча плётак. Сустрэла неяк у лесе Анатоля, выдумалi, што абдымалiся. Цяпер пра вас i мяне...
– З людзьмi нiзкаiнтэлектуальнымi трэба паводзiць сябе асцярожна, – сказаў Дуброўскi. – Раней я таксама гэтага не ведаў i, як вы, таксама iшоў да iх з адкрытаю душою, гутарыў з усiмi, панiбрацтваваў... А яны не паважаюць тады, калi знiжаешся да iх. Яны паважаюць таго, хто зверху над iмi, таго, каго трэба баяцца, хто не звяртае на iх увагi, не размаўляе з iмi. Вось былi два дырэктары ў адным саўгасе. Першы – просты чалавек, гутарыў з iмi, калi чарку-другую прапусцiць, а то i прынясуць яму дадому, як дасць каму машыну цi так што – даведку якую выпiша. Дык яго не баялiся – свой чалавек! I пляткарылi... А прыйшоў другi, дык да яго звяртаецца чалавек, а ён сядзiць i маўчыць. Той чалавек другi раз перапытае: "А можна мне гэта?" Дырэктар зноў маўчыць. Тады калгаснiк аж у ногi кланяецца: "Даражэнькi, а цi можна мне гэта,га?" Вось толькi тады дырэктар, ад сэрца адрываючы, кiне яму: "Добра, iдзi!" А на вулiцы да яго падысцi баялiся, такi ганарысты быў, бо як хто падыдзе i спрабуе казаць што яму, дырэктар iдзе, а чалавек бяжыць ззаду i гаворыць: "А можна мне, га?" Дырэктар сабе пад нос: "Добра, iдзi!" А ў сям'i ён быў ласкавы i разгаворчывы. Так што вучыцеся i вы не размаўляць, вытрымлiваць паўзу, калi да вас звяртаецца хам, быць ганарыстай...
– Вы людзей называеце хамамi? – з прыкрасцю спытала Маруся. – Значыць, вы князь, а яны – хамы?
– А як можна назваць людзей, якiя ўсё жыццё, як свiннi лыча, галавы нiколi не падымалi да сонца. Не бачаць нiякай прыгажосцi навокал, жывуць сярод прыроды i псуюць яе. Гараджане так да прыроды не ставяцца. Пасля паходу ўсё пасля сябе прыбяруць. А вы былi на ўскрайку лесу? У мiнулым годзе там дровы калгаснiкi для пiларамы загатаўлiвалi, дык засмецiлi ўвесь лес – галлё, пнi выкарчаваныя, усё гнiе, не прайсцi, спаганiлi лес. А можна ж было ўсё сабраць у кучу ды людзям аддаць на растопку печаў цi так куды... Металалом з механiчнага двара ў полi валяецца абы-дзе, расцягнуты па ўсiм поплаве. А раней тут якiя травы былi, кветкi. Мазуту ў рэчку злiваюць. Што датычыць мяне, то многiя мне зайздросцяць, багаты, маўляў, маёнтак аднаўляю не так для санаторыя, як для сваёй славы. Яны мне зайздросцяць. Як насякомыя, якiя ляцяць на гнiлое, так i зайздросны чалавек, прамiнуўшы добрыя намеры блiжняга, вышуквае ў iм заганы, каб упiцца языком-джалам сваiм...
Дуброўскi прысеў на лавачку. Маруся апусцiлася на ганак, уважлiва слухаючы яго.
– На вас пляткарылi духоўна пустыя жанчыны, – прадоўжыў ён, – i таксама ад зайздрасцi, бо не могуць зразумець вас – у вас жа багаты ўнутраны свет... Iм нiколi гэтага не зразумець. Я таксама не разумею iх, бо трэба для гэтага апусцiцца на ўзровень iх мышлення, а гэта цяжка, бо ў iх свае каштоўнасцi. Год за годам жывуць, гадуючы кароў, свiней, атрымлiваюць грошы i едуць у райцэнтр за шмоткамi. Большае iх не цiкавiць. Нядаўна ў райцэнтры быў фестываль, але нi адна мацi сваё дзiця не пусцiла. Iх самiх не цiкавiць нiчога, акрамя ежы i работы. Неяк была экскурсiя "Архiтэктурныя помнiкi раёна", нiхто з вяскоўцаў не паехаў. "З кiм жа мы карову пакiнем? – гаварылi яны. – Хто ж свiней пакормiць?" Адна настаўнiца не пусцiла сваю дачку. А другая паехала, з дзiцем. I з яе смяялiся. Смяюцца, калi хто iдзе на возера, адпачыць. Не дай бог, каб хто паехаў у санаторый лячыцца – гультайка... Дзяцей у лагер не адпускаюць няхай дома сядзяць, дапамагаюць. У дзецях з маленства забiваюць духоўнасць, i растуць яны сярод духоўнай пустэчы, плётак... А вы, Маруся, яшчэ крыўдзiцеся, што на вас пляткараць! – засмяяўся Дуброўскi. – А чым жа iм тут заняцца, калi не прамываннем касцей другога? На разумнейшае – галава не варыць. Яны жывуць у духоўным вакууме. I любы новы чалавек – гэта сенсацыя. Ведаеце, я быў апошнi раз у гэтай вёсцы ў маленстве. Думаў, вось прыеду – усё будзе па-новаму. Аказалася – нiчога не змянiлася, я вырас духоўна, а яны засталiся такiмi ж! Сустрэў дзяўчыну, з якой у маленстве сябраваў, вось, думаю, пагаворым, усё ж сельскагаспадарчую акадэмiю скончыла. I пытаю ў яе, калi апошнi раз у горадзе была. Кажа, нядаўна, на курсы ездзiла. Дык цi наведала тэатр? Наведвала, кажа, "Тэрмiнатар-2" глядзела. Дык гэта ж кiнатэатр, кажу! А яна: "А якая рознiца: тэатр цi кiнатэатр – усё адно: кiно!"
Маруся засмяялася.
– Нас заўсёды вучылi культурным манерам: як за сталом сябе паводзiць, у гасцях, на прыёмах, – дадаў Дуброўскi, – а вось як паводзiць сябе ў асяроддзi хамаў, нiхто яшчэ не напiсаў кнiжкi. А шкада! – Вы паедзеце са мною? павярнуўся да яе, крануў за руку Дуброўскi. – Заедзем у Менск, сёння ў фiлармонii канцэрт фартэпiяннай музыкi. Iгар Алоўнiкаў. У праграме Бах i балады Шапэна. Можна ў оперны схадзiць, там зараз "Севiльскi цырульнiк", у беларускiм тэатры – "Iдылiя"...
– Дзякую, – разгублена ўсмiхнулася Маруся. – Мне трэба падумаць.
– Не, – цвёрда сказаў Дуброўскi, – калi вы пачняце разважаць, абавязкова прыйдзеце да няправiльнай высновы!
Ён падняў яе за дзве рукi, усмiхнуўся:
– Бярыце свае рэчы – i ў машыну! Будзем падарожнiчаць – спачатку ў Менск, тады ў вашу вёску, а потым – у Нiцу. Там жывуць мае бацькi. Зараз яны адпачываюць. Я адправiў туды i Гайву...
"Вар'ят, – падумала Маруся, – i я буду вар'яткай, калi дам згоду на гэта падарожжа..."
ЧАСТКА ТРЭЦЯЯ
I
– Во дурная! – раззлавалася свякруха, зыркаючы вачыма на Iрэну. – Якая табе гароднiна ў жнiўнi? Яшчэ памiдоры зялёныя, агуркi не выраслi! Вунь адшчыкнi зялёнай цыбулi ды еж з салам! Аладку бяры!
– Я ўжо тлустая стала ад вашых аладак i сала! – буркнула Iрэна. – Грошы ж ёсць! Ад мая месяца сядзяць без гароднiны! Паехалi б ды капусты ў горадзе купiлi, памiдораў!
– Бач ты! – ускочыла старая. – А грошы за гэта якiя?
– Чым мяхамi пярлоўку свiнням купляць, дык лепей бы гароднiны купiлi!
– Ды з цябе ж смяяцца будуць! У вёсцы жыве, а ў горадзе гароднiну купляе!
– А ўсё лета без вiтамiнаў – добра? – насупiлася Iрэна. – Я хацела клубнiку пасадзiць, дык нiхто расады не даў з баб!
– I правiльна – бо звядуцца! – падтакнула свякруха. – Я вунь малака дала папiць адной бабе, а яна пахвалiла яго, маўляў, смачнае, дык карова масцiтам захварэла!
– А чаму ж тады калгасныя не хварэюць? – ускiпела Iрэна. – Надакучылi мне вашы забабоны! Кветак хацела развесцi – не даў нiхто насення, усе баяцца, каб не звялiся!
– Лепш бы буракоў насадзiла! – буркнула свякруха. – Толку ад гэтых кветак! Адны матылi тады лятаюць!
– Як вы не бачыце прыгажосцi! – здзiвiлася Iрэна. – Прырода, кветкi, матылькi!
– Тфу! – плюнула старая i бразнула дзвярыма.
Са спальнi выйшаў Сцяпан, пачэсваючы ў сябе ў паху. Пачаў мачыцца ў вядро.
– Ты б хоць пасаромеўся! – крыкнула Iрэна.
– Дай лепш пахмялiцца, – буркнуў ён i пачухаў патылiцу.
– На каго ты стаў падобен! – узлавалася Iрэна.
– Схадзi ў вёску, – папрасiў ён. – У краму, пiва купi.
– Я туды болей не пайду! – адказала Iрэна. – Здароваюся, а мне нiхто не адказвае.
Сцяпан прысеў ля стала, узяў у рот бульбiну.
– Ты хоць рукi памый! – загадала Iрэна.
– Пайшла ты! – буркнуў ён.
Увайшла свякруха з поўным бульбы чыгуном.
– Не здароваюцца з ёю! – прамармытала яна. – А цi ведаеш ты, што першым здаровацца нельга – сваё здароўе аддаеш! У нас не здароваюцца! Гэта ў вас усё: "здрасце", "дзякуй"! Пайшлi ў госцi, дык зганьбiла толькi нас. Што нi слова, што нi кусок за сталом – усё: "калi ласка", "калi ласка"! У нас так не робяць! I час ужо кiдаць звычкi гарадскiя! Чаму з маiм кумам не пацалавалася за сталом, га?
Старая налiла ў чыгун вады i пiхнула яго ў печ.
– Томка! – пазвала дачку. – Iдзi карову завядзi на пасту!
Дзяўчына злезла з печы, пацягнулася i пачала апранаць спартовы касцюм.
– Мам, ну пусцiш мяне ў горад? – працягнула яна. – Там канцэрт сёння...
– Якi табе канцэрт! – агрызнулася старая. – Вунь у малiну збiрайся! Варэнне варыць трэба...
– Я ж ужо наварыла з малiны...
– Дык падлогу памый! – крыкнула тая. – Работы табе няма, на Iрэну ўсё глядзiш – тая то за матылямi ганяецца, то на неба глядзiць: "Ой! Якi прыгожы заход сонца!" Людзi пачуюць, дык скажуць, што дурная!
Старая ад злосцi кiнула на стол анучу i трапiла ў твар Сцяпану.
– Бляха старая! – закрычаў той. – Бацька, уставаў бы з печы хутчэй, а то гэтыя бабы заб'юць мяне! Пайшлi схованку матчыну шукаць – пахмялiцца ахвота.
– Я цябе пахмялюся! – абазваўся бацька i пачаў спускацца на прыпечак.
– А няхай вам Iрэнчына матка гарэлкi прышле! – падскочыла старая. – Я вяселле справiла за свае грошы, а яны i носа не паказалi! I не далi нi вiлкi, нi лыжкi! На халеру было тады гарадскую браць! Хай бы бедная, але вясковая, а то я з гэтай Iрэнкай здурнею! Чуеш, бацька, што яна мне ўчора заяўляе? Давайце, кажа, у цырк з'ездзiм! З яе самой цырк бясплатны – на каго я карову ды свiней кiну?
– Iрэнка хацела са мною ехаць, – працягнула Тамара, адчыняючы ў сенцы дзверы. – Мне трэба развiццё... Свет пабачыць...
– Ах ты, зараза! – схапiла вяроўку старая. – Бач, якiх слоў набралася "развiццё" ёй трэба!
I перацягнула дачку.
– Iрэна! – загадала нявестцы. – Iдзi гной з хлява выкiнь! Ды не хiмiч, як заўсёды, па паўвiл гною бярэш – каб поўныя вiлы былi, з верхам!
Iрэна агрызнулася i моўчкi пачала нацягваць чобаты. Сцяпан пляснуў жонку далонню нiжэй спiны i зарагатаў. Матка закiвала галавою, адчынiла тумбачку i паставiла пляшку гарэлкi.
– Пахмяляйцеся, каб лiха на вас! – плюнула ў вугал.
– Ай, я такая мартышка! – скрывiлася Галя, прымяраючы шаўковую сукенку. Мне нiчога не пасуе!
Яна са злосцю кiнула абнову на ложак. Вера Шаўко, яе суседка па пакоi, якая працавала аператарам на пошце, ладная строгая дзяўчына год дваццацi васьмi, расчэсвала валасы.
– Ну, малалетка! – кiнула яна Галi. – Калi ты ўжо пасталееш? Я адвучыла цябе быць дурнiцаю: не расказваць усiм пра сябе, не раiцца, а самой умець прынiмаць рашэннi! Дык цяпер у цябе новы заскок: зневажаеш сябе! Запомнi: як ты будзеш ставiцца да сябе, так будуць ставiцца да цябе i людзi! Развiвай у сябе пачуццё ўласнай годнасцi!
Вера падвяла Галю да люстэрка.
– Ты прыгожая, глянь на сябе ўважлiва! – загадала Вера. – А цяпер апранайся i iдзi ў сваю бiблiятэку.
Галя нацягнула шаўковую сукенку, абула басаножкi на абцасах. Затым выйшла ў калiдор i, прыслухоўваючыся, цi не iдзе Вера, пераабулася ў старыя, парваныя, але без абцаса i такiя лёгкiя басаножкi. Выбегла з iнтэрната паштамта i нос да носа сустрэлася з Зоськай, дзяўчынай з iхняй вёскi.
– Ой, Галечка! – абняла тая яе. – Якая сустрэча! Ты модная, прыгожая... перавяла позiрк унiз, на яе ногi, i скрывiлася, затым усмiхнулася i запытала: – А дзе ты працуеш? Хлопца ўжо знайшла цi з Анатолем памiрылася?
– На паштамце працую, у бiблiятэцы. – Галя скiравала да газона i стала ў траву, каб схаваць парваны абутак. – Кавалераў шмат, – схлусiла яна, – але ўсе абы-што, не тое! А Анатоля я даўно кiнула, навошта мне лавелас? А ў цябе як справы? Вярнуўся твой бацька ад цёткi Светы, жыве цяпер з мацi?
– Не, – сумна адказала тая, – з цёткай Светай жыве... А наш брацiк малодшанькi такi слаўны! – ажывiлася дзяўчына. – Хутка два месячыкi яму. Я нашыла ўсякiх распашонак, шапачак, дык Алесь смяяўся, кажа, добра на "ляльку" шыць, а вось на дарослага не ўмею! Дык я яму кепi пашыла, каб сонца ў галаву не пякло – ён жа дах у нас рамантуе – такi спрытны ды вясёлы Алесiк! Не ведаю, чаму Гайва яго кiнула?..
– Не яна – ды ён яе кiнуў! – растлумачыла Галя. – У Гайвы хлопцаў шмат. I з Мiколам гуляла, i Антось яе праводзiў... Дарэчы, памятаеш Антося, такi надта сур'ёзны хлопец, турыст? Ну, дык ён зараз у Жыровiцкай семiнарыi вучыцца на бацюшку! Ой, Зоська, мне час на працу, бывай!
Галя цмокнула яе ў шчаку i пабегла да аўтобуснага прыпынку.
...На працы Галя пераабулася ў тапкi, засунула ногi пад пiсьмовы стол i пачала правяраць фармуляры, каб выявiць запазычанасцi чытачоў. Да яе стала падышоў высокi светлавалосы юнак, з закручаным угору чубам, вялiкiмi, таўстымi вуснамi. Блакiтныя вочы глядзелi з сумам.
– У вас ёсць што-небудзь па псiхалогii? – цiха запытаў ён. – У мяне праблема: здрада каханай... Што-небудзь, каб забыць яе...
Галя задумалася.
– Я сябраваў з ёю, яна зацяжарала, але пайшла за другога. Я ведаю, яна нарадзiла дачку... Гэта мая дачка...
Галiна сэрца забiлася ад шкадавання гэтага хлопца, ягоны боль адазваўся ў яе сэрцы.
– Як вас завуць? – запыталася яна, прыветна гледзячы яму ў вочы.
– Лёнiк...
– Лёня, я ведаю адзiн метад, але... – Галя схамянулася. – Гэта трэба пасля працы...
– Цудоўна, я пачакаю вас! – абазваўся ён, i вочы яго ўспыхнулi надзеяй.
...У царкве было шмат народу. Усе таўклiся, узбуджана адсоўвалiся, калi Галя i Лёнiк прабiралiся да iканастаса.
– Чырвоную свечку купiў? – перапытала Галя. – Запальвай! А цяпер вазьмi дзвюма рукамi i апусцi так, каб полымя было на ўзроўнi кален. Павольна падымай свечку ўверх, у тых месцах, дзе свечка будзе трашчаць, патрымай больш часу. Уявi сваю каханую i кажы: "Я пазбаўляюся ад звязкi з табою, я хачу быць вольным ад цябе. Даруй i адпусцi!" Калi полымя свечкi акажацца на ўзроўнi лба, патушы свечку.
Лёнiк зрабiў усё, што сказала Галя. Калi яны выйшлi з царквы, дзяўчына папярэдзiла:
– Абавязкова спалi яе фотаздымак!
Лёнiк кiўнуў i папрасiў дазволу правесцi яе да iнтэрната. Галя згадзiлася. Размаўляць з Лёнiкам было цiкава. Ён працаваў будаўнiком, шмат дзе бываў i аказаўся цiкавым хлопцам. Галя так пранiклася да яго душою, што запрасiла на кубачак кавы.
– Галечка, ты такая цудоўная дзяўчына! – усмiхнуўся Лёнiк. – Давай сустракацца! Толькi спачатку навучы, што яшчэ трэба рабiць, каб забыць яе!
– Па-першае, нiколi не размаўляй на тэмы кахання, пра сваю каханую больш не расказвай нiкому, сам не ўспамiнай i не чытай любоўных раманаў, не глядзi серыялаў пра каханне, – павучальна сказала Галя. – Пазбягай з ёю сустрэч, усё спалi: пiсьмы, паштоўкi... Кожны ранак апускай пальцы ў пасудзiну з халоднай вадой, правай рукi пальцы, i рабi "водаварот", тады кажы: "Чыстая вадзiца, змый з мяне гнеў i прывязанасцi, дапамажы мне занава нарадзiцца!" Зрабi шэсць кругоў i вылi ваду на макушку, засмейся i ўявi, што нарадзiўся занава.
– Дзякую, Галечка! – засмяяўся Лёнiк. – Нiколi цябе не забуду! Ну, бывай!
Ён яшчэ раз падзякаваў за каву i пайшоў з яе пакойчыка.
...Цела кранулiся вiльготныя сцяблы чароту. Затым цёплы рачны пясок, колкi да кожнай часцiнкi, да кожнай пясчынкi адчувальны, пасыпаўся на жывот. Багiня заварушылася, пацягнулася, прачынаючыся, але пацалункi пяшчотна-мяккiх вуснаў лагодна, не настойлiва вярнулi яе назад, у сон. Багiня адчувала, як адзiн яе бок агортвае маленькая, утвораная ад лёгкага ветрыку хваля, затым белае марыва ахутала яе ўсю, праглынула. Яна паднялася над зямлёю, стала прыгожым матыльком, заблыталася ў валасах каханага, ператварылася ў кропельку i застыла на яго цёмных вейках. Яна бачыла ягоныя вочы: аксамiтна-цёмныя, лагодныя i шчырыя, яны таiлi ў сабе цеплыню сонца i безлiч таемных, нязведаных чараў... Ягоныя вусны... Пiць бы з iх, бы крынiчную ваду, i памiраць ад смагi...
– Вайдаш... – прашаптала багiня.
– Вайдаш... – зашапацелi сцяблы чароту.
Багiня забыла свае iмя. Яна не хацела ўспамiнаць яго, баялася вярнуцца ў рэчаiснасць. Ёй так было добра з iм. Яна не хацела расплюшчваць вочы, а святло настойлiва бiла ў твар, прымушала агледзецца навокал. Багiня закрыла вочы рукою, але ён адхiлiў гэтую руку i пачаў цалаваць яе: танюткiя пальчыкi, далонь... загарэлае плячо, вусны, i багiня расплюшчыла вочы i ўбачыла над сабою высокае зеленавата-празрыстае неба. I тады яна заплакала, бо ўспомнiла сваё iмя... Яна ўжо не магла сказаць яму: "Вайдаш..."
...Калi ад'язджала з Вiшанькi, прыбег Анатоль, ён амаль ускочыў у хату, збiў з ног бабку Сашу, прымусiў яе выйсцi i са злосцю вымавiў Марусi:
– Ты што, думаеш, ён у цябе закахаўся? Ды ён проста палюбоўнiцу шукае, каб чыстую, без СНIДа! Смяюцца... I вёска ўся смяецца!
Тады ёй стала так балюча i горка, што яна ледзь стрымалася, каб не заплакаць. I з насмешкай адказала яму:
– Лепш быць палюбоўнiцай князя, чым жонкай хама!
...Бяздоннае неба зберагала спакой i маўчанне.
– Што з табою? – прашаптаў Вайдаш.
"Усё пройдзе, – падумала Маруся, – застанецца толькi ўспамiн..."
– Не хачу развiтвацца з Нiцай, – адказала яна.
– Мы яшчэ вернемся сюды, – усмiхнуўся Вайдаш.
"Я ўсяго толькi эпiзод у тваiм жыццi", – падумала Маруся.
У глыбiнi вачэй яе застыла горыч. Яна нiколi не забудзе, як ён называў яе багiней, як гаварыў камплiменты, як цалаваў яе цела, як багатварыў... Яна паверыла яму i адчувала сябе багiняй. Але памятала, што гэта толькi гульня, чароўная казка... Няхай яна доўжыцца больш, казка, якую ён сам прыдумаў... Багiня i яе Тварэц...
– Няхай доўжыцца казка, – прашаптала Маруся i абняла яго.
...Яны ступалi босымi нагамi па гарачым пяску. Маруся апранута ў доўгую спаднiцу з разрэзамi па баках i белую майку, Вайдаш – у шортах i майцы з малюнкам фiялетава-зялёнага мора. Ля дарогi, на палях з сабраным ураджаем, засталiся даспяваць жоўтыя бабы, збоку адзiнокiх кустоў сiнела ажына. Бясконцае мноства рабiнавых дрэваў гарэла развiтальным агнём спякотнага i шчаслiвага лета. Вайдаша i Марусю абганялi рэдкiя прахожыя з поўнымi кошыкамi грыбоў. I яна ўспомнiла, як учора ездзiлi ў лес з Вайдашам, на машыне. Марусi ўсё нiяк не траплялiся грыбы-баравiкi. I тады яна задумала жаданне: калi знойдзе баравiк – вернецца сюды яшчэ. Накрапваў дождж, i Вайдаш паклiкаў Марусю да машыны, каб ехаць дадому. Яна заставалася ў глыбокiм цянi ялiнаў. I раптам пад апушчанай яловай лапкай заўважыла вялiкi карычневы баравiк. Маруся ўскрыкнула ад радасцi, падбегла да яго, пагладзiла, акуратна падрэзала i паклала ў кошык. У машыне Вайдаш абняў яе, яна прытулiлася да ягонага пляча, толькi вочы выглядвалi i бачылi, як па шкле машыны стукаюць срэбныя кроплi дажджу...
А потым яны ездзiлi на хутар да Аi з Мартыньшам. Ая зусiм маладзенькая, а ўжо ў iх трое дзяцей. Танклявая, светлавалосая, гаваркая i сур'ёзны прысадзiсты МартыньIш, яе муж. Меншая iх дзяўчынка, гадкоў двух, зняла калготкi i лезла ў начоўкi з вадою купацца. Маруся пачала сварыцца на яе. Хаця тая разумела толькi па-латышску, але ж у голасе Марусi пачула строгiя ноткi i вылезла з начовак. Свякруха Аi капала бульбу. Вайдаш падышоў да яе, спытаў нешта па-латышску. Маруся таксама вывучыла некалькi фраз, павiталася, спытала, як здароўе. Здавалася, яна ў iншым свеце i сама iншая, i ўсё, што з ёй адбываецца, гэта наогул не з ёй, проста яна "глядзiць кiно" пра жыццё незнаёмай ёй дзяўчыны...
...Вайдаш адчынiў дзверы ў кватэру, прапусцiў Марусю ў пакой. Яна прайшла ў ванную, прыняла лёгкi душ. За акном займаўся бэзавы вечар. Маруся завязала пояс на аксамiтным халаце, якi ёй падарыў учора Вайдаш пасля паездкi ў Лiепаю. Валасы хвалямi ўпалi на плечы. Вайдаш запалiў камiн, а сам пайшоў рыхтаваць каву. Маруся села ў мяккае крэсла, засяроджана глядзела на агонь. Шыкоўны гасцiнны гарнiтур з распiсным шклом займаў дзве сцяны, у куце, над кнiжнай палiцаю гарнiтура, прымасцiлася шырокая тахта з махнатым пакрывалам "пад мядзведзя". Побач – тумбачка з начнiком ружовага колеру. Маруся глядзела на ўсё гэтае ўбранства i развiтвалася з iм, развiтвалася i з Нiцай у жнiвеньскiх кветках...
– Аб чым ты засмуцiлася? – пацалаваў яе цiха Вайдаш i падаў каву. Сам сеў у другое крэсла, насупраць. Недзе ля акна звонка звiнеў камар. Маруся адчувала затоены стук уласнага сэрца. Вайдаш замiлавана глядзеў на яе, тоячы на вуснах усмешку.
– Я ведаю, – прашаптаў ён, – ты сумуеш, што заўтра трэба ехаць адсюль... Табе спадабалася Нiца...
– Я закахана ў яе, – усмiхнулася Маруся. – А ў Вiшаньцы – проза. Хаця... яна задумлiва дакранулася рукою да сваiх валасоў, адгарнула iх, – хаця ў Вiшаньку мне ўжо i не трэба ехаць, бо работа там скончана. Цяпер фронт работ там – забеспячэнцам i заўгасаўскiм работнiкам. Медыцынскае абсталяванне, мэбля, ложкi, падушкi, капы, фiранкi, цацкi, спартовыя пляцоўкi... – Маруся засмяялася. – Ды там жа работы – непачаты край... Можна мне там назаўсёды застацца! Я ў дзяцiнстве марыла быць экскурсаводам, вось i буду дзяцей на экскурсii вазiць, у Менск, у Мiрскi замак Радзiвiлаў...
– А кiм ты марыла быць у юнацтве? – пацiкавiўся Вайдаш.
– Iнжынерам-архiтэктарам, – адказала Маруся. – Мая мара збылася. Я працавала ў самым лепшым праектным iнстытуце, у самым лепшым калектыве... Шкада, што ўсё так хутка разбурылася...
Яна адпiла крышачку кавы i паставiла кубак на столiк.
– Так, – задумлiва прамовiў Вайдаш. – Добрыя старыя часы... Я памятаю, як ты прыйшла першы дзень да нас на працу. У цябе быў такi дзелавы выгляд, тон размовы i такая строгая, класiчнага крою сукенка – чырвоная, з белым каўнерыкам i чорным бантам...
– Я абавязкова выберуся... Я не буду рабочай... Я знайду сябе, – з пакутай, але цвёрда i строга вымавiла Маруся, – я зноў стану на сваё месца. Гэта проста час падзення, а будзе яшчэ i час узлёту. У бюро я стаю на чарзе, на сваю спецыяльнасць. Але я не з тых, хто чакае – буду шукаць сама.
– Пакуль – адпачывай, – лагодна прамовiў Дуброўскi. – Я дару табе Нiцу, гэту кватэру... Можаш запрасiць сюды Аю з Мартыньшам, патэлефануеш iм. Заўтра мы нiкуды не паедзем. Мне трэба па справах у Лiепаю. Буду там тыдзень. А ты заставайся тут гаспадыняй. Усё – тваё i для цябе...
Ён падняўся з крэсла i абняў яе. Валасы ягоныя пахлi травою i кветкамi Нiцы. "Дзякуй табе, – хацела яна сказаць яму, – што быў ты аднойчы ў маiм жыццi..."
... Ён цалаваў яе валасы, вусны, бровы, шаптаў ласкавыя словы. Смугла-сiнi змрок ахутаў адзiнае акно ў гэтым пакоi, пранiк у яго, апусцiўся на мяккiя крэслы i камiн, стаў напяваць асалоду i сон, пранiкнёнасць i даверлiвасць у душы... Маруся патанула ў мяккiх беласнежных прастынках, як у аблоках. Яе валасы рассыпалiся па падушцы i плячы Вайдаша...
– Раскажы, якi ты быў у дзяцiнстве? – прашаптала яна. – Каго з бацькоў i родзiчаў больш любiў?
– Бабулю, як i ты... – адказаў Вайдаш. – Я быў адзiнокiм. Многiя мяне не разумелi, акрамя бабулi. Яна сама дзетдомаўская. Памятала адзiн эпiзод са свайго маленства: яна стаiць у вялiкiм садзе, апранутая ў прыгожую белую сукенку, а побач – вялiкая чарапаха. I ўсё. Далей – дзiцячы дом. А потым аказалася, што прадзеду майму належаў маёнтак у Вiшаньцы. Прадзед мой жыў у Гданьску. Гэта ён згубiў дачку падчас рэвалюцыi, тую, што стаяла ў садзе, а побач – чарапаха... Зараз ён памёр. Маёнтак i зямлю завяшчаў дачцэ, маёй бабульцы, але i яна ўжо на тым свеце. Значыць – майму бацьку. I бацька памёр ужо... Вось так я стаў князем... Аказваецца, гэта вельмi складаная i цяжкая ноша... Я не хачу быць проста багатым, хачу прыносiць дабро людзям, але не заўсёды атрымлiваецца так, як я хачу, i не заўсёды мяне разумеюць. Як тут не ўспомнiць Якуба Наркевiча-Ёдку... "Няма прарока ў сваёй Айчыне"... Мне шкада, што вымiрае нацыя, я хачу выратаваць гэтых дзяцей, але столькi перашкод... Дай Бог мне сiлы вынесцi ўсё!..
Маруся прытулiлася вуснамi да ягонага пляча.
