Текст книги "Ён знойдзе яе..."

Автор книги: Вячаслаў Адамчык

сообщить о нарушении

Текущая страница: 2 (всего у книги 2 страниц)

– А на завочнае аддзяленне? – спытаў перапалохана і жаласна.

– Я абсалютна не бачу ў гэтым розніцы, – намеснік дырэктара прыжмурыўся: едкі тытунёвы дым зайшоў яму ў вочы. – Паўтараю, мы адновім вас у правах студэнта толькі тады, калі вы будзеце мець станоўчую характарыстыку з месца работы.

Косця, хістаючыся, выйшаў з інстытута, пастаяў на ганку, доўга прыгадваючы, куды ён меўся ісці. Потым успомніў, што збіраўся схадзіць у рэдакцыю, узяць камандзіроўку, і пабег на прывакзальную плошчу. Трамвай дамчаў яго аж да Дома друку. Не даходзячы да ганка, Косця заўважыў Жвіра. Той сядзеў у цяньку на лавачцы і пісаў на пяску нешта наском туфля. Манцэвіч думаў неўпрыцям прашмыгнуць у будынак, але Жвір падняў галаву:

– Здароў! Куды бяжыш? – і паляпаў рукой па лавачцы, запрашаючы сесці.

«Ну, зараз пачне выпытваць, што ў мяне з інстытутам», – нехаця спыніўся Косця. Але Жвір, усміхаючыся аднымі вачыма, спытаў пра другое:

– Можа за ганарарам, часам?

Косця паціснуў плячыма:

– Ніколі не пісаў.

Жвір, крывячы рот, засунуў руку за пазуху, дастаў газеты, раскруціў:

– Не чытаў? – яго палец тыцнуў у вялікі тлусты загаловак, пад якім значылася: «Нарыс». – Меней не будзе, як семсот рублёў. Трэба ўмець. Бяру, браце, у газеце камандзіровачку ў свой калгас і еду... у інтэрнат. – Жвір выстукаў пальцамі па лаўцы нейкі спорны і дробны марш. – Саджуся за стол і пішу. Хіба я не ведаю сваёй вёскі? А камандзіровачка поштай... Сакратар сельсавета – хлопец свой, – дзела знае...

– А білеты?

– Святая наіўнасць. Білеты? Схадзіў да аўтобуса і папрасіў, а на дарогу туды —раскашэліўся. Трэба ўмець. – Жвір прыжмурыў вока і, заўважыўшы, што Манцэвіч збіраецца ісці, памахаў круглаю, як у жанчыны, загарэлай рукою. – Ну, бывай! Свету – мір, студэнтам – грошы.

«Ну і прайдзісвет», – не мог доўга супакоіцца Косця.

...Прабыўшы цэлых пяць дзён у камандзіроўцы, Манцэвіч вярнуўся ў Мінск абветраны і загарэлы і ў той жа дзень пайшоў у чытальную залу пісаць матэрыял. Знайшоў свабодны столік ля адчыненага акна і сеў.

Пад акном, песцячыся на цёплым сонцы, зелянела таполя, і яе настоены на паветры гаркаваты пах разам з вільгаццю зямлі і камяніцы панаваў тут, у зацішным кутку чытальнай залы. На дварэ была чыстая, аж калола ў вочы, яснасць. 3 блакітнага неба ў адчыненае акно глядзела высокае, белае, як снег, воблачка. Крычалі вёрткія стрыжы. Вяла махала крыллямі разамлелая галка.

Косця разгладзіў чысты ліст паперы і задумаўся, кусаючы руку. I на яго раптам найшла нейкая зацятасць, ахапіла раздражнёнасць, злосць. «А што будзе, калі не напішу?» Яго непакой павялічыўся, ён паглядзеў, што не можа ўседзець, і ўстаў. Аглянуўшыся на залу, убачыў Валю. Яна зачыніла шафу і, гартаючы кнігу, пайшла да самага крайняга століка. Косця прыгнуўся, потым сеў і нахіліўся над столікам. «А можа падысці?» – вілося ў галаве. – «Трэба выцерпець гэты міг, тады пройдзе, – суцяшала другое. – А найлепш уцячы», – Косця падумаў, што знайшоў ратунак, скамячыў паперы, запхнуў іх у кішэню, на пальчыках падышоў да дзвярэй, але не вытрываў, аглянуўся. Валя, заліўшыся чырванню, вінавата і сумна глядзела на яго.

Гэты палахлівы, вінаваты Валін позірк, гэтая яе разгубленая трывога дадалі Косцю смутку, журбы, і ён ужо наракаў, вінаваціў сябе, што абышоў яе ўвагай, не загаварыў, не ўсміхнуўся, нават у знак прывітання не кіўнуў галавой – ён толькі са злосцю паглядзеў на яе і моцна грукнуў дзвярыма.

Харошая, ласкавая, любая Валя! Але Косця ведаў, што ўжо вернецца да яе з нейкім прыглушаным, растаптаным болем, прынясе ў сваім сэрцы толькі дакор. Ён прыйдзе да Валі толькі дзеля спагады і жаласці.

Гэта быў халодны розум, над якім яшчэ брала верх, мела ўладу гарачае сэрца, і яно гаварыла многа іначай...

У райкоме камсамола Косцю Манцэвічу дакляравалі месца педагога ў піянерскім лагеры. Да ад’езду на працу заставалася тры дні. Нахадзіўшыся па душным і пыльным горадзе, ён вярнуўся дадому і, не маючы чаго рабіць і дзе падзець час, пачаў збіраць свой пажытак. Пакаваў чамадан і меркаваў, але так і не рашыў, куды падасца пасля лета: ці паедзе дадому ці дзе-небудзь у Мінску будзе шукаць сталую работу.

Але прыйшоў Юзік Сапега, прынёс дзве навіны, і яны перайначылі Косцевы думкі.

Юзік быў у той раз па-нязвыкламу гаваркі, вясёлы. Выглядаў ён зухавата. На ім была белая вышываная кашуля, гладка адпрасаваныя штаны – ён заўсёды гэтак апранаўся, калі ішоў на экзамены. I гэтая вясёласць надта маладзіла яго, нават дадавала яму крыху нечага дзіцячага. Яшчэ з парога Юзік моцна гукнуў, і голас яго змяніўся:

– Косцік, едзем на цаліну, га! – і смешна, па-дзіцячаму запляскаў у далоні.

– Мне то яно можна, а табе?.. – Косця ляпнуў векам чамадана і разагнуў спіну.

– А мне што? Цэлы інстытут едзе. – Сеў на крэсла, упёршыся рукамі ў калені. – На жніво на тры месяцы. – I ласкава папракнуў: – Дзівак чалавек! Не даходзіць да яго.

– Ну, даходзіць, даходзіць... – вінавата ўсміхнуўся Косця.

– I яшчэ адно, – Юзік кіўнуў галавою. – Валя згодна ехаць з намі. Ты чуў такое?

Косця закруціўся на месцы, шукаючы свае чаравікі, але ўспомніў, што яны недзе пад ложкам, і пашыўся пад яго.

– Прачытала яна твой артыкул. Ну, не нахваліць...

Але Косця быццам не пачуў.

Чалавек, калі ён адзеты ў што-небудзь брыдчэйшае, заўсёды здаецца нязвыклы і нават брыдчэйшы, да яго трэба прывыкнуць. Косця перш не мог прывыкнуць да Юзіка Сапегі. У стракатай з кароткім паламаным казырком кепцы, з-пад якой недзе на патыліцы выбівалася зашмуляная падкладка, у палінялай асмаленай на локці фуфайцы, у шырокіх шараварах, у якіх ён, здавалася, блытаўся і не мог хадзіць, – Юзік выглядаў неяк надта смешна і дзіўна. Потым Косцю здаліся дзіўныя ўсе дзяўчаты: у мужчынскім убранні яны былі ніжэйшыя, надта поўныя і нават непаваротныя.

I толькі адзін Пеця Жвір у белым шарсцяным світары, што гэтак хораша і гладка аблягаў яго шырокія плечы і тонкі, як у дзяўчыны, стан, вылучаўся сярод усіх сваім ростам, здаровасцю. I Косця глядзеў, дзе паварочваўся Жвір і, кусаючы губы, зайздросціў яго дужасці і прыгажосці. Жвір нешта тромкаў на гітары, каля яго роем віліся дзяўчаты.

Юзік абышоў купку, што сабралася каля Жвіра, і падбег да клункаў на тое месца, дзе павінен быў сядзець Косця, але ўбачыў, што яго няма, і закруціўся на месцы, шукаючы вачыма ў гаманлівым натоўпе.

Косця паглядзеў, што не знойдзе ўсё роўна, і падаў голас:

– Дзе Валя, га? – яшчэ зводдаль спытаў Юзік, спяшаючы да яго. – Дзе ж яна можа быць?

У Косцевых грудзях заварушылася нешта вялікае і халоднае і моцна сцяла сэрца. «Пашукай чацвёрты хімфак», – хацеў параіць Юзіку, але на яго напала нейкая бязвольнасць і цяжка было вымавіць слова.

– Зараз пойдзем на вакзал. Спытаю ў аднакурснікаў, – нарэшце Юзік здагадаўся сам. Паправіў шапку і пабег, шастаючы шараварамі.

Юзік вярнуўся неўзабаве і, перакідаючы клункі, панура сказаў, што Валя захварэла і што пара ўжо збірацца і ісці на вакзал. Косця пачуў у Юзікавым голасе нейкую затоенасць і няшчырасць, але не ведаў, што думаць.

3 дарогі напісаў Валі кароценькае пісьмо: пра ціхі і велічны Урал, пра тое, што Юзік ледзь не застаўся ў Чалябінску, і пра свой сум і невясёласць. Аддаў яго на пошту ў невялікім запыленым гарадку, адкуль студэнты раз’язджаліся ў саўгасы, і, седзячы ў трускім кузаве паўтаратонкі, што бегла ўжо каторую гадзіну, узнімаючы густое і цяжкае воблака шэрага пьілу, па гарачай пустэльнай стэпавай дарозе, наракаў на сябе, што зрабіў кепска. «Нашто пісаць, нашто марнаваць час і дарэмна вярэдзіць сэрца. Хіба ж не сказала яна мне, што збіраецца замуж... Як я не ведаю сораму, як няма ў мяне ні гонару, ні сумлення...» – I ён расціраў спацелай рукою запылены твар.

– Дзяўчаткі, дзяўчаткі, чэснае слова, Косця з вамі хоча пацалавацца!.. – паказваў на замурзанага Косцю і крычаў, заходзячыся ад рогату, Жвір.

– Няхай спачатку памыецца – весела адказаў дзявочы голас.

Гэты жарт і смех перабілі Косцевы думкі, ён павесялеў, ажыў, нават паспрабаваў усміхацца.

Думкі пра Валю прыходзілі штодзень, штохвіліны. Ад іх не было дзе падзецца, іх не адганяла знямога, яны не знікалі і тады, калі да непрытомнасці хацелася спаць. Косця думаў, што іх прыглушыць цяжкая праца: ён папрасіўся на цэнтральны ток разгружаць пшаніцу. Тут было цяжэй як дзе. 3 брыгады сюды ішлі машыны за машынай, – пшаніцу, здаецца, чэрпалі з мора. Да полудня залацістыя бурты, што пахлі свежымі булкамі, вунь як хутка раслі. Але пасля полудня пачыналі балець рукі, ад болю ныла спіна.

Тады Жвір звычайна прасіўся:

– Перадыхнем, хлопцы. Так доўга не пацягнеш. – Ён вытрасаў з-пад майкі зерне і садзіўся.

Юзік моўчкі выпускаў з рук шуфлік, але слушна падказваў:

– Выгрузім гэтую машыну і пойдзем піць ваду.

На чацвёрты дзень Жвір застаўся ў брыгадзе пералапачваць пшаніцу. А вечарам Юзік, паліваючы Косцю на рукі, смяяўся дробненькім смехам і расказваў:

– Чуў, як Пецька пералапачваў пшаніцу? Схаваўся за бурты і праляжаў, кажуць, цэлы дзень, пішучы там нейкі нарыс. Можа, нас пахваліць, га?

Косця думаў схадзіць да брыгадзіра, сказаць, што дваім зацяжка – столькі машын. Але Юзік адгаварыў:

– Хлопцаў у нас болей няма. Пашлюць зноў Жвіра. I нам бадай што ўсё роўна – з ім ці без яго. А дзяўчыну браць...

Дваім і на самай справе было цяжка. Вечарам яны прыязджалі на стан, як пабітыя.

Іншы раз, калі нанач у неба выходзіў белы месяц, – памочнік брыгадзіра, каржакаваты чарнявы малдаванін выносіў з вагончыка баян. Тады дзяўчаты, падбухтораныя Пецькам, беглі ў палатку цэлым гуртам і, не даўшы нават Юзіку павячэраць, выводзілі яго пад пахі на валейбольную пляцоўку. Юзік упіраўся, наравіўся, але праходзіў некалькі кругоў рухавай полькі, знарок узнімаючы цэлую хмару пылу, і ішоў спаць.

Пазней з’язджаліся шафёры, і каторы з іх, не баючыся, што пасадзіць акумулятары, уключаў фары, – лепшых танцаў не трэба.

Косця глядзеў на гэтую вясёласць другіх, успамінаў Валю, адчуваў, што ўвесь вечар не знойдзе сабе месца, і, не разбіраючы дарогі, падаваўся адзінотаю ў стэп.

Высока ў небе свяціўся Млечны Шлях. Кругом на небасхіле міргалі агнямі камбайны. Скрозь пахла сухім пяском і свежым іржышчам. Шэрая, без канца і краю, роўнядзь абуджала ў душы хараство і лёгкасць. I Косцю думалася, як было б добра, каб сюды прыехала яна, Валя, была разам з ім у гэтую дзіўную ноч, што так мякка ляжала над стэпам без малюсенькага павеву ветру.

У такія хвіліны яго запаланяла нейкая пяшчота да Валі, і ён адчуваў, што любіць Валю, любіць моцна, аж да болю ў сэрцы.

Аднойчы Косця вярнуўся ў палатку, пабольшыў у лямпе кнот і сеў за стол, напісаў Валі доўгае, аж на чатыры старонкі, пісьмо.

Прайшоў месяц, другі, але адказу не было. Косця знайшоў вольны час, сабраў у брыгадзе ўсю пошту і паехаў на цэнтральную сядзібу, спадзеючыся, што ў гэты дзень абавязкова ад Валі атрымае пісьмо.

Пісьмы былі амаль усім. Юзіку нават два. А Косцю... Ён папрасіў бялявую дзяўчыну паглядзець яшчэ раз. Яна ператасавала тоўстую калоду пісем, падняла на яго вочы і развяла рукамі:

– Няма.

Косця выйшаў з пошты, як што згубіўшы, і накіраваўся на цэнтральны ток, адкуль павінна была ехаць машына ў першую брыгаду, і напаткаў Пецьку Жвіра.

– Прабач, не маю часу... – задыхаўся ад беганіны Жвір. – Спяшу на пошту. Званіць у абком камсамола. Мяне заўтра за граматамі пасылаюць. Хочаш, і табе дам. Нябось, заслужыў.

– Заслужыў не толькі грамату, а нават – значок! – Косця адчуў, як да яго падступае злосць. – А вось табе, браце, на камсамольскім сходзе вырашылі даць вымову, за гультайства. Дарэчы, я забыўся, што гэтыя два тыдні ты дзяліў узнагароды і не з’яўляўся на працу.

Жвір скрывіўся:

– А з цябе, як бачу, не здзьмулі яшчэ ў інстытуце гэты самы, ну... – ён пстрыкнуў пальцамі, – патрыятычны пушок...

– Добра, калі пушок расце на крыльцах, а ў цябе ён прыліп да рыльца, га? – ужо здалёк адказаў Косця.

Жвір стаяў, як мыла з’еўшы, ужо не ведаючы: ці ісці на пошту ці вяртацца назад.

I тым жа днём, пэўна, так і не з’ездзіўшы ў Кустанай, прывалокся ў брыгаду.

Вечарам, б’ючы на нагах ап’янелых ад крыві камароў, Юзік каторы ўжо раз перачытваў уголас пісьмо, а Косця, каб не чуць чужой радасці, бухнуў на ложак, накрыўся з галавою коўдрай і задыхаўся ад злосці. Потым суцешыў сябе, што пісьмо ад Валі можа змарнавалася ў дарозе, і папрасіў у Юзіка чысты ліст паперы.

– Што, на пісьмо? – спытаў Юзік, вырываючы з сярэдзіны сшытка двайны чысты ліст.

– Напішу ёй.... – зморшчыўся Косця.

– Каму? – падскочыў Юзік. – Валі? Выкінь з галавы. Яна выйшла замуж. – I яму, здаецца, самому зрабілася сорамна. – Выбачай, я ведаў пра гэта перад ад’ездам на цаліну, але не рашыўся ўсё сказаць... Думаў, пройдзе ў цябе ўсё гэта – скажу.

Косця, хапаючыся за білы ложкаў, выйшаў з палаткі, убачыў брыгадзіра і папрасіўся нанач на трактар.

3 ворыва Косця вярнуўся на другі дзень у поўдзень. Вывернуў гусеніцай дошку з рукамыйнікам і заглушыў трактар, чакаючы чыйго-небудзь крыку. Але з палаткі выйшаў босы ў адных трусах, эагарэлы, як смугаль, Юзік. Усміхнуўся, паказаўшы белыя зубы, і шпурнуў у кабіну, наровячы пацэліць у Косцю, запылены валейбольны мяч:

– Ломіш, дружа! Мусіць, ведаеш, што праз тыдзень едзем дадому?

– Нікуды я не еду... – панура адказаў Косця і выкінуў з кабіны мяч.

Сапега ці прыняў гэта за жарт ці не разабраўся, што кажа Манцэвіч, і выклаў сваё:

– Па дарозе заедзем у Маскву, га?

Косця саскочыў на зямлю, падняў дошку з рукамыйнікам, прыставіў яе да вагончыка.

– Я ж табе сказаў, што застаюся на цаліне.

– Як?.. – Юзікавы вочы зрабіліся вялікія і круглыя, як яблыкі. Ён падаўся назад, зачапіўся за нешта і мякка сеў у пухкі пясок. – Здурнеў!.. А інстытут? – Юзік, абапёршыся на рукі, устаў, шмаргануу далоняй аб далонь, выціраючы пясок. – Не таварыскі ты хлопец. Не слухаеш, што табе кажуць. Ды наогул... – ён махнуў рукою, – што з табою гаварыць.

Юзік узяў пад паху мяч і пасунуўся, ледзь перастаўляючы ногі, у палатку.

А ў дзень ад’езду выкленчыў недзе ў магазіне бутэльку – як яна сюды трапіла – «Белавежскай горкай» і недзе на пошце купіў «Як гартавалася сталь». Наслініўшы хімічны аловак, напісаў на адвароце вокладкі дробненькім нязграбным почыркам «Вечнаму цалінніку» ад яго, Юзіка, а ўжо падвыпіўшы, без перастанку гаварыў, паціскаючы худымі плячыма:

– Не разумею, ну, не разумею... – і разводзіў рукамі. – Трэба было спачатку ўладкавацца ў інстытут. Любымі сродкамі.

Правёў пасля Косцю аж да павароту, адкуль ужо быў відзён палявы стан першай брыгады – чарнеў вагончык і зводдаль яго бялела яшчэ нераскіданая палатка.

– Ну, бывай, помні, што жылі разам. I абавязкова вяртайся ў інстытут. Можа яшчэ і мяне застанеш там.

Не аглядваючыся, пайшоў пад доўгую і нізкую, як барак, сталоўку, дзе ўжо стаялі машыны, поўныя людзей і гатовыя ў дарогу, дзе ўжо весела спявалі, перабіваючы адзін аднаго:

Вьется дорога длинная,

Здравствуй, земля целинная,

Здравствуй, простор широкий,—

Весну и молодость встречай свою.

Ці ад гэтай песні ці ад лёгкага хмелю ў галаве Косцю зрабілася лёгка і вольна на душы. Ён доўга стаяў, гледзячы Юзіку ўслед, і думаў, што Юзік казаў праўду: яны ўбачацца, няхай сабе не так скора, праз колькі год, і, калі Юзік згубіўся за машынамі, рушыў наўпрасткі полем туды, дзе яшчэ ля вагончыка бялела палатка. Поле ляжала роўнае, як кінуць вокам, шэрае і радаснае ў сваім бязмежным размаху. Блізкасць зімы не кранала яго красы. I толькі вецер разносіў скрозь у сваёй цеплыні дамешаны холад. Высока сінела чыстае неба. У ім, распластаўшы дужыя крылы, плаваў арол. Зрабіўшы круг, ён раптам упаў на шэрае ржышча. Косця паскорыў крок. Але арол, ужо лопаючы крыллямі, узнімаўся ўгору. Яго магутныя кіпцюры сціскалі нешта яшчэ жывое.

– Што ж ты ўпусціў... – пачуў Косця і спыніўся, а калі аглянуўся – убачыў, што да яго бяжыць, махаючы шапкай, Юзік.

– Наша ўзяло! – Юзік сцішыу хаду і яшчэ раз гукнуў: – Ты чуеш? Наша ўзяло!

«Ці не надумаў ён застацца на цаліне...» – адчуваючы на сэрцы нешта радаснае і трывожнае, Косця падаўся насустрач.

Падбег Юзік.

– Вярніся... Газеты прынеслі... Вунь у камсорга...

– Ды ты карацей...

– Зарэку з інстытута прагналі. Нават дырэктару з намеснікам папала. Наш жа артыкул змясцілі... Пра ўсё... і пра цябе пішуць, – Юзік схапіў Косцю за руку. – Ідзём, ідзём... Дарогаю раскажу... Каб там машыны не пайшлі. Я ж выбраў табе зручнае месца ля самай кабіны.

– Чакай, – Косця выкруціўся з Юзікавых рук. – Праўда ўсё гэта?

– Няўжо ж не...

– Добра... Дзякую за навіну.

– Ты што?..

– От бяжы, а то спознішся...

Юзік скамячыў шапку, шпурнуў вобземлю і пайшоў. Праз колькі крокаў аглянуўся, убачыў, што Косця стаіць, узяўшы рукі ў кішэні, расхрыстаны, і вецер перабірае яго валасы, – і рушыў подбегам да машыны.

Косця прачнуўся зацемна: у акне толькі пачынаў сінець блізкі дзень. На вуліцы суха шоргаў венік. Косця схапіўся з ложка, зачапіўшыся за крэсла і нарабіўшы груку, падышоў да акна, адшмаргнуў занавескі – у пакоі скупа павіднела. На скрыпучым ложку, абудзіўшыся праз Косцеву неасцярожнасць, маладзюсенькі першакурснік адкрыў чорныя вочы і перавярнуўся на другі бок, нацягваючы аж на самую галаву прасцірадла.

Паставіўшы на падаконнік локці, Косця доўга глядзеў на вуліцу. Яна падсохла за ноч, толькі дзе-нідзе нямоцны ветрык злёгку рабаціў плыткія лужыны. Пакінуўшы на шэрым асфальце дзве мокрыя шырокія стужкі, прашмыгнула «Волга».

Вуліца была чыстая, пустая і па-ранішняму вясёлая.

Косця ўзяў з падаконніка расколатае напалам невядома чыё люстэрка, паўзіраўся на сябе – у свае бліскучыя падпухлыя ад сну вочы, на тонкі завостраны нос, на выпуклы з трыма прыкметнымі маршчынамі лоб, – спадабаўся сам сабе і, сеўшы за стол, пачаў галіцца.

Вярнуўся з умывальніка свежы, чысты, з адчуваннем ва ўсім целе сілы, дужасці. Прыслухаўся, як шчыміць ад моцнага, пякучага адэкалону паголены твар, і стаў апранацца.

Ужо збягаючы па лесвіцы, пачуў, як скрыпнулі дзверы нейчага пакоя і з уключанага на ўсю моц рэпрадуктара на сцішны калідор разлёгся зычны голас: «Говорит Москва! Сегодня вторник, тридцать первое августа. Начинаем наши передачи».

«Заўтра цэлы дзень заняткаў...» – з радасцю падумаў Манцэвіч, хапаючы на поўныя грудзі паветра.

Раніца была здаровая, – гэта што пасля ўчарашняга дажджу. Сонца стаяла над горадам нізка, халоднае і ружовае. Маладзюсенькая ліпа на другі бок вуліцы, падпаленая за лета сонцам, трапятала на ветрыку сваім рэдкім пажоўклым лісцем.

На прывакзальнай плошчы было людна: нядаўна, відаць, прыйшоў прыгарадны цягнік, і ад вакзала да трамвайнага прыпынку валам валілі людзі.

– Косцік? – нехта з грамады гукнуў яго знаёмым голасам, і ён сцішыўся, з нецярплівасцю чакаючы, што яго паклічуць яшчэ раз. Намагаўся распазнаць, хто гэта яго кліча.

– Косцік! – здаецца, крыкнулі з другога боку, і Манцэвіч аглянуўся. Да яго ішла, гулка тупаючы абцасікамі лакірованых басаножак, паўнаватая ў плашчы пясочнага колеру жанчына.

«Валя...» – яшчэ не пазнаўшы, падумаў ён. I адчуў, што ў яго дрыжаць ногі.

– Валя, ты? – Косця, саромеючыся, падаўся ёй насустрач, угадваючы ў белым твары жанчыны нешта колішняе, знаёмае, блізкае і мілае.

– Дзень добры, Косцік! – Валя падала яму руку.

Зблізку Валін твар здаўся нейкі больш чужы. Косця заўважыў на ім сталасць, абыякавасць. У карых яе вачах, здаецца, ужо зусім датлела ўсё тое ранейшае, вясёлае, маладое, і яны глядзелі на Косцю неяк разважліва і бяскрыўдна.

«Як сышла з яе ўся тая прыгажосць і дзявочасць», – з нейкай жаласцю падумаў Косця.

– А вось мой муж, – Валя паказала вачыма на мужчыну, што паволі, неяк баючыся, падыходзіў да іх і якога Косця пазнаў адразу. Ён не змяніўся, ён, здаецца, нават пазграбнеў – быў не такі мажны, як у той вечар на танцах у дзявочым інтэрнаце. Цяпер Косця ўбачыў, што яго твар дзе-нідзе пабіты воспай.

– Грыша! – пачуўся прыглушаны голас, нібы гаварыў хто з пустое бочкі.

«Наш Грыша даўно з ёю ходзіць», – успомніў Косця тое даўно пачутае ў інстытуцкім клубе і пачырванеў, засаромеўся.

– Дзе ты і што з табою, Косцік? – спытала Валя і апусціла вочы.

«Напэўна, ёй брыдка, што не адпісала мне на цаліну», – рашыў Косця, а ўслых сказаў другое:

– На цаліне быў роўна два гады. Учора вярнуўся ў Мінск.

– Узмужнеў, загарэў. Які ты!.. А як з інстытутам?

Васпаваты не вытрымаў гэтай размовы, моўчкі ўзяў у жонкі сумку і адышоўся ўбок.

– Вось іду да дырэктара.

– Да дырэктара? А-а...

Памаўчалі.

– Мне Юзік Сапега пісаў, што ты ў аспірантуры? – загаварыў зноў Манцэвіч. – Ды наогул раскажы пра ўсё. Я ж нічагусенькі не ведаю. Дарэчы, Пецька Жвір таксама ў аспірантуру трапіў.

– Як трапіў, так, мусіць, і вылеціць, – яе мяккія поўненькія вусны скрывіліся, і пад вачыма збегліся дробныя густыя маршчынкі. – Не здаў экзамен па дыямату. Выхаванец Зарэкі.

3 Косцевых грудзей нешта спала цяжкае-цяжкае...

– Ну, пойдзем, Валюся, – недзе збоку пачуўся той жа прыглушаны, як з бочкі, голас. – Цягнік адыходзіць...

Валя страпянулася, упілася ў Косцю шэрымі вачыма, і яны, здаецца, гаварылі «Хіба вінавата я, што мяне клічуць?», і сказала:

– Заўтра ж заняткі. Яму на працу. Хочам сёння прывезці дадому сынка, – і пайшла, зашуршэўшы лёгкім плашчом, гулка цокаючы абцасікамі, і, ужо беручы Грышку пад руку, папрасіла заходзіць да іх у госці. Але Косцю здалося, што яна запрашае не шчыра, дзеля прыліку. I ён адказаў чужым голасам:

– Прыйду, як буду мець час.

I Косцю пачало здавацца, што ён напаткаў чужую жанчыну, усяго толькі падобную на тую, колішнюю Валю, якую любіў і любіць яшчэ моцна і, пэўна, будзе любіць усё жыццё. Яна навечна ўвайшла ў яго мары. Ён сустрэне яе, абавязкова сустрэне мілую, добрую, прыгожую Валю! Яна ходзіць недзе тут.

У вестыбюлі інстытута Косця падышоў да паштовай скрынкі, перакінуў учора перагледжаныя пісьмы і, здаецца, пачуў на лесвіцы лёгкі тупат. «Валя»... – міжволі падумаў ён і аглянуўся. Яна, танюсенькая і стройная, у белай усыпанай буйным чорным гарошкам сукенцы, нібы ластаўка, нячутна і хутка ляцела сюды, да яго. Ён падаўся ёй насустрач. А яна, пырхнуўшы чорнымі бровамі, дзіўна паглядзела на яго і саступіла з дарогі.

«Дзівак! – усміхнуўся сам сабе Косця. – Палохаю незнаёмых дзяўчат...» – I, не спыняючыся, звярнуў у доўгі, заліты маладым сонцам калідор; яшчэ здалёк убачыў знаёмую шыльдачку «Прыёмная дырэктара»; хутка падышоў да дзвярэй і рашуча пастукаў...